Σε λιγότερο από ένα μήνα έχουμε ευρωεκλογές και στα στοιχεία δείχνουν πως θα έχουμε πρωτοφανή άνοδο της ακροδεξιάς στην πολύπαθη ήπειρό μας.
Αν επιβεβαιωθεί αυτό (που θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες) θα έχει συνολικότερες επιπτώσεις όχι μόνο ως προς τους εσωτερικούς πολιτικούς συσχετισμούς των κρατών – μελών αλλά και ως προς τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών, σε μια περίοδο που ούτως ή άλλως το κύρος τους έχει υποστεί πλήγμα.
Ας μην ξεχνάμε ότι σε χώρες, όπως η Ουγγαρία αλλά και η Ιταλία, η Ακροδεξιά κυβερνά, ενώ σε άλλες μετέχει στις εκλογές με πολλές αξιώσεις και αναμένεται να συγκεντρώσει μεγάλο ποσοστό, αποτελώντας την έκπληξη και να διεκδικήσει ρόλο ρυθμιστή των πολιτικών εξελίξεων.
Ας εξετάσουμε πρώτα κάποια στοιχεία για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε σε μία περαταίτερω ανάλυση.
Ανεβαίνουν εθνικιστές και ακροδεξιοί στην Ευρώπη
Η προβλεπόμενη άνοδος της ακροδεξιάς ομάδας «Ταυτότητα και Δημοκρατία» (ID) και των συντηρητικών – εθνικιστών Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών (ECR) έχει πυροδοτήσει εικασίες για μια «απότομη δεξιά στροφή» στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η οποία ενδεχομένως να θέσει σε κίνδυνο βασικά σχέδια της ΕΕ, όπως η πράσινη συμφωνία.
Η ID, που περιλαμβάνει τον Εθνικό Συναγερμό (RN) της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία, τη Λέγκα του Ματέο Σαλβίνι στην Ιταλία, την Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) στη Γερμανία, το Κόμμα της Ελευθερίας (FPÖ) στην Αυστρία και το Vlaams Belang στο Βέλγιο, είναι σε καλό δρόμο για να είναι οι μεγάλοι νικητές – και να εκλέξουν από 59 ευρωβουλευτές ίσως και 85.
Το εθνικο-συντηρητικό ECR, στο οποίο συμμετέχουν οι Αδελφοί της Ιταλίας της Τζόρτζια Μελόνι, το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) της Πολωνίας, το Vox της Ισπανίας, το κόμμα των Φινλανδών και οι Σουηδοί Δημοκράτες, βρίσκεται σε τροχιά επιστροφής περίπου 75 ευρωβουλευτών, που συνιστά μια πιο μέτρια πρόοδο.
Οι αναλυτές λένε, ωστόσο, ότι τέτοιες ακραίες και σκληροδεξιές αυξήσεις στον αριθμό ευρωβουλευτών ακροδεξιών κομμάτων, αν και σημαντικές, μπορεί να κάνουν μικρή άμεση διαφορά στη λειτουργία του Ευρωκοινοβουλίου – ενός από τα τρία βασικά θεσμικά όργανα της ΕΕ, μαζί με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το οποίο εκπροσωπεί τις κυβερνήσεις, και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το εκτελεστικό όργανο του μπλοκ.
Λεπτές ισορροπίες στο νέο ΕΚ
Η κυρίαρχη κεντροδεξιά ομάδα του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος (ΕΛΚ), στην οποία ανήκει και η Νέα Δημοκρατία του Κυριάκου Μητσοτάκη, όπου συμμετέχουν οι Γερμανοί Χριστιανοδημοκράτες (CDU) της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, πρόκειται να παραμείνει η μεγαλύτερη στο ΕΚ των 720 εδρών, με περίπου 175 ευρωβουλευτές, ενώ η κεντροαριστερή Προοδευτική Συμμαχία Σοσιαλιστών και Δημοκρατών οδεύει προς τη δεύτερη θέση με έως και 145 ευρωβουλευτές.
Και παρόλο που η φιλελεύθερη ομάδα των Ανανεωτικών, συμπεριλαμβανομένης της κεντρώας Αναγέννησης του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, μπορεί να χάσει 12 έδρες, διατηρώντας ενδεχομένως μόλις 80, αυτό θα πρέπει να διασφαλίσει ότι «στις μεγάλες αποφάσεις, το κέντρο θα κρατήσει», δήλωσε στον βρετανικό Guardian ο Nicolai von Ondarza του Γερμανικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων και Ασφάλειας.
Τι κάνει το ECR
Τα κόμματα που απαρτίζουν το ECR είναι ως επί το πλείστον λαϊκιστικά, εθνικιστικά και συντηρητικά, και πολλά από αυτά βρίσκονται ή έχουν βρεθεί στην κυβέρνηση. Είναι επικριτικά προς την ΕΕ (μερικές φορές έντονα), αλλά τελικά αποτελούν μέρος αυτού που ο Von Ondarza περιέγραψε ως «τη μεγάλη μηχανή συμβιβασμού της ΕΕ», και συχνά έχουν βοηθήσει στη σύνταξη της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.
Αντίθετα, τα μέλη της ID είναι κυρίως ακροδεξιοί, αντιευρωπαϊστές – και συχνά θεωρούνται ακραίοι στα εθνικά τους πλαίσια. Στην ευρωπαϊκή σκηνή, είναι περισσότερο διασπαστικοί παρά εποικοδομητικοί: Το AfD μιλάει ευνοϊκά για ένα δημοψήφισμα «Dexit» για την Γερμανία, ενώ οι προτάσεις του RN της Λεπέν για μια «εθνική προτίμηση» με προτεραιότητα στη Γαλλία σε θέσεις εργασίας και παροχές δεν είναι συμβατές με την παραμονή στην ενιαία αγορά.
Το χάσμα μεταξύ των ομάδων δεν είναι πουθενά σαφέστερο από ό,τι στην Ρωσία. Μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Μόσχας στην Ουκρανία, τα μέλη του ECR, όπως οι Αδελφοί της Ιταλίας της Μελόνι και το PiS της Πολωνίας, έχουν αποδειχθεί σταθερά υπέρ του ΝΑΤΟ και υπέρ του Κιέβου.
Από την άλλη πλευρά, πολλά μέλη του ID – ιδίως το γερμανικό AfD – παραμένουν περισσότερο ή λιγότερο απροκάλυπτα φιλορωσικά.
Γαλλογερμανικός ακροδεξιός «εμφύλιος»
Υπάρχουν επίσης εσωτερικές εντάσεις, σημειώνουν οι αναλυτές. Εντός του ID, η Λεπέν ειδικότερα έχει εκφράσει επικρίσεις για το AfD, αφού τα μέλη του συμμετείχαν σε μυστική συνάντηση για να συζητήσουν ένα σχέδιο για τη μαζική απομάκρυνση αλλοδαπών από τη Γερμανία, συμπεριλαμβανομένων όσων έχουν γερμανικά διαβατήρια.
Η σύλληψη, τον περασμένο μήνα, του κοινοβουλευτικού βοηθού του Μαξιμίλιαν Κραχ, του κορυφαίου υποψηφίου του κόμματος στις εκλογές, ως ύποπτου για κατασκοπεία υπέρ της Κίνας, έχει αναζωπυρώσει τις αμφιβολίες ορισμένων εταίρων για το AfD, στοιχεία του οποίου έχουν χαρακτηριστεί από την υπηρεσία εσωτερικών πληροφοριών της Γερμανίας ως «αποδεδειγμένα ακροδεξιοί εξτρεμιστές».
Κάποιο είδος αναδιοργάνωσης των δύο ακροδεξιών ομάδων είναι πολύ πιθανό μετά τις ευρωεκλογές – με την απόφαση του αυταρχικού πρωθυπουργού της Ουγγαρίας, Βίκτορ Όρμπαν – του οποίου το κόμμα Fidesz αποχώρησε από το ΕΛΚ το 2021 και οι ευρωβουλευτές του δεν ανήκουν σήμερα σε καμία ευρωπαϊκή κοινοβουλευτική ομάδα – να έχει καθοριστική σημασία.
Όποιος αστερισμός και αν προκύψει, προέβλεψε ο Mujtaba Rahman της εταιρείας συμβούλων πολιτικών κινδύνων Eurasia Group, η λαϊκιστική δεξιά θα είναι «πολύ αποδιοργανωμένη για να συνεργαστεί. Απλώς δεν θα είναι σε θέση να συγκροτηθούν. Θα μπορέσουν να πραγματοποιήσουν κοινές συνεδριάσεις, να ψηφίσουν στρατηγικά; Δεν πιστεύω ότι θα το κάνουν».
Τις πταίει;
Προφανώς δεν εγιναν ξαφνικά οι ευρωπαίοι, εν συνόλω, ακροδεξιοί. Κάποιοι φταίνε που οδηγούνται εκεί οι πολίτες.
Η οικονομική και στεγαστική κρίση σίγουρα οδηγούν πολλούς ευρωπαίους μακριά από τα παραδοσιακά κεντρωαριστερά και κεντροδεξιά κόμματα. Δεν είναι λίγοι οι ευρωπαίοι που θεωρούν πως όχι μόνο δεν δόθηκαν λύσεις στα προβλήματα αλλά αυτά τα ίδια τα κόμματα τα δημιούργησαν.
Θα αναφέρουμε και το κλασσικό για την έλλειψη ηγετικών μορφών στην Ευρώπη, παρόλο που κι αυτό από μόνο του δεν εξηγεί την άνοδο της ακροδεξιάς. Είναι κομμάτι ενός παζλ.
Οι προβληματικές σχέσεις της Ευρώπης με τις ΗΠΑ, όπου η ΕΕ φαίνεται να σέρνεται πίσω από το αμερικανικό άρμα είναι ένα θέμα που απασχολεί τους ευρωπαίους, όπως και η γενικότερη έλλειψη εξωτερικής πολιτικής σε κεντρικό επίπεδο.
Η αποχή από τις εκλογές που είναι φαινόμενο της νεολαίας και η γήρανση του πληθυσμού (ανθρώπων όμως που παραδοσιακά ψηφίζουν) δείχνει πως το εκλογικό σώμα γίνεται πιο συντηρητικό και πιο φοβικό απέναντι στις αλλαγές, το νέο, το διαφορετικό.
Λογική ερώτηση που ακολουθεί είναι… και τώρα τι κάνουμε;
Ποια Ευρώπη;
Πολλοί πιστεύουν ότι η λύση στο πρόβλημα προϋποθέτει περισσότερη Ευρώπη. Συνέβη και
παλιά. Γιατί όχι και σήμερα, που χρειάζεται πιο πολύ ίσως από ποτέ.
Ο γράφων πιστεύει στην ενωμένη Ευρώπη. Μάλιστα σε μία οικονομική (όχι μονο νομισματική) ένωση, με ενιαία εξωτερική πολιτική, σε μία πορεία προς την ομοσπονδιοποίηση…. προς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης (οσο ουτοπικό και δύσκολο κι αν είναι).
Είναι αλήθεια όμως ότι πολλή όρεξη δεν υπάρχει για περισσότερη Ευρώπη. Τα
υπόγεια, εθνικιστικά ρεύματα φουσκώνουν παντού.
Ευτυχώς, οι πολιτικές ηγεσίες, αρκετές τουλάχιστον, ανθίστανται και προχωρούν, έστω καθυστερημένα και με μισή καρδιά, στη
λήψη μέτρων που ενδυναμώνουν την ευρωπαϊκή διάσταση. Θα αντέξουν όμως μέχρι το
τέλος;
Οι χώρες μικρού και μεσαίου μεγέθους, όπως η Ελλάδα, δεν αισθάνονται άνετα σε
διακρατικά σχήματα στα οποία αναπόφευκτα υπερισχύουν οι μεγάλοι και ισχυροί.
Μια Ευρώπη που θα κυβερνάται από μια ή δύο μεγάλες χώρες, με αποδυναμωμένα τα κοινά θεσμικά
όργανα, δεν αποτελεί βιώσιμο σχήμα μεσο(μακρο)πρόθεσμα. Εξ ου και πρέπει να υπάρχουν θεσμοί γεροί, ισχυροί για να μην γίνεται αυτό.
Αποτελεί όμως υπεραπλούστευση να μιλάμε μόνον για περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη.
Η Ευρώπη δεν είναι πια το κέντρο του κόσμου
Η πλέον πρόσφατη εκδοχή της παγκοσμιοποίησης χαρακτηρίστηκε από υψηλούς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης και ταχύτατη μετατόπιση του παραγωγικού δυναμικού και της οικονομικής
ισχύος από τη Δύση προς την Ανατολή.
Το κέντρο βάρους του πλανήτη μετατοπίζεται προς
την Ασία. Φαίνεται πως ζούμε στην εποχή του τέλους της Δύσης. Ζούμε μία παρακμή, όπως έζησε το Βυζάντιο τους τελευταίους αιώνες πριν την Άλωση.
Αν αποδειχθεί ότι ζούμε όντως το τέλος μιας εποχής, δεν είναι διόλου ξεκάθαρο τι θα
επακολουθήσει. Το νέο δεν έχει ακόμη προλάβει να γεννηθεί. Και μπορεί να είναι πολύ
άσχημο – ας μην έχουμε αυταπάτες. Τα μεγάλα κεκτημένα της Ευρώπης, ειρήνη,
δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα, κοινωνικό κράτος και ανοικτά σύνορα, απειλούνται.
Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα δεν έχει πολύ στέρεα θεμέλια – δεν
πρέπει να το ξεχνάμε