Ο Πούτιν θέλει να παλινορθώσει την “επικράτεια” της Σοβιετικής Ένωσης – Η απαίτηση να επιστρέψει το ΝΑΤΟ στα σύνορα του 1997

Η επιστροφή της Ευρώπης σε μια γεωπολιτική πραγματικότητα που θυμίζει έντονα την εποχή του Ψυχρού Πολέμου βρίσκεται στον πυρήνα των ρωσικών απαιτήσεων στις τελευταίες διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν περιορίζεται στη διεκδίκηση των ουκρανικών εδαφών που βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή. Επαναφέρει στο τραπέζι ένα πολύ ευρύτερο σχέδιο αναθεώρησης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, με κεντρικό αίτημα την επιστροφή της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στις θέσεις που κατείχε το 1997, πριν από τη μεγάλη διεύρυνσή του προς την Ανατολική Ευρώπη.

Η απαίτηση αυτή, η οποία ισοδυναμεί με την ανατροπή σημαντικού μέρους της γεωπολιτικής τάξης που διαμορφώθηκε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, επανήλθε με σαφήνεια στις διαπραγματεύσεις που πραγματοποιήθηκαν στο Άμπου Ντάμπι στις 10 και 11 Νοεμβρίου, με τη συμμετοχή Ρώσων, Ουκρανών και Αμερικανών αξιωματούχων.

Σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times στις 13 Νοεμβρίου, η ρωσική αντιπροσωπεία κυκλοφόρησε στις συνομιλίες ένα έγγραφο με ημερομηνία 10 Νοεμβρίου, στο οποίο αποτυπώνονται οι απαιτήσεις της Μόσχας για τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη. Το έγγραφο περιήλθε στην κατοχή της αμερικανικής εφημερίδας από πρόσωπο που συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις, ενώ η αυθεντικότητά του επιβεβαιώθηκε από δεύτερη πηγή με γνώση των συνομιλιών.

Δεν έφερε επίσημη επιστολόχαρτη σήμανση ή υπογραφή και, ως εκ τούτου, δεν αποτελεί συμφωνημένο κείμενο ή επίσημη συνθήκη. Αποτυπώνει, ωστόσο, την αρχική διαπραγματευτική θέση της ρωσικής πλευράς.

Η απαίτηση επιστροφής του ΝΑΤΟ στο 1997

Στον πυρήνα του ρωσικού εγγράφου βρίσκεται η απαίτηση να αποσυρθούν τα στρατεύματα και οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις του ΝΑΤΟ από τις χώρες που εντάχθηκαν στη Συμμαχία μετά το 1997. Πρόκειται για μια απαίτηση που είχε διατυπωθεί από τη Μόσχα τον Δεκέμβριο του 2021, μόλις δύο μήνες πριν από την έναρξη της πλήρους στρατιωτικής εισβολής στην Ουκρανία.

Εάν εφαρμοζόταν, θα σήμαινε ουσιαστικά την απομάκρυνση νατοϊκών στρατιωτικών δυνάμεων και υποδομών από την Πολωνία, την Τσεχία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και τις τρεις χώρες της Βαλτικής, δηλαδή την Εσθονία, τη Λετονία και τη Λιθουανία, μεταξύ άλλων.

Με άλλα λόγια, η Ρωσία ζητά να ανατραπεί στην πράξη η διεύρυνση του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς, η οποία αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές εξελίξεις μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Η απαίτηση δεν σταματά στην αποχώρηση στρατευμάτων. Το ρωσικό κείμενο ζητά από τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ να δεσμευτούν ότι δεν θα υπάρξει περαιτέρω διεύρυνση της Συμμαχίας, ενώ επιδιώκει την απαγόρευση στρατιωτικής δραστηριότητας του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία, την Ανατολική Ευρώπη, τον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία.

Η γεωγραφική έκταση αυτών των απαιτήσεων αποκαλύπτει ότι η Μόσχα δεν αντιμετωπίζει την Ουκρανία ως μια μεμονωμένη διαφορά, αλλά επιδιώκει να αποκτήσει λόγο και επιρροή στις αμυντικές επιλογές μιας ευρείας ζώνης χωρών που βρίσκονται στην περιφέρεια της Ρωσίας.

Το τέλος της δυτικής στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία

Το έγγραφο της 10ης Νοεμβρίου περιλαμβάνει και μια ακόμη απαίτηση με άμεσες επιπτώσεις για την ασφάλεια της Ουκρανίας: τον τερματισμό της προμήθειας οποιουδήποτε τύπου δυτικών όπλων, στρατιωτικού εξοπλισμού και στρατιωτικών προϊόντων προς το Κίεβο.

Η Μόσχα επιδιώκει, επομένως, όχι μόνο να αποκλείσει την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, αλλά και να περιορίσει δραστικά τη δυνατότητά της να διατηρεί ισχυρές στρατιωτικές σχέσεις με τις δυτικές χώρες.

Στο ίδιο πλαίσιο, η Ρωσία εμφανίζεται διατεθειμένη να αποδεχθεί την ένταξη της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, υπό την προϋπόθεση όμως ότι το Κίεβο δεν θα συμμετέχει στην κοινή αμυντική πολιτική της Ένωσης.

Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα σημαντικό διαχωρισμό: η Μόσχα δεν εμφανίζεται να απορρίπτει κατ’ ανάγκη την ευρωπαϊκή οικονομική και πολιτική ενσωμάτωση της Ουκρανίας, αλλά θέλει να αποτρέψει τη μετατροπή της σε μέρος ενός ευρωπαϊκού αμυντικού συστήματος.

Στο στόχαστρο και η ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η νέα διάσταση που προστίθεται στις ρωσικές απαιτήσεις σε σχέση με εκείνες του 2021.

Η Μόσχα ζητά πλέον από τη Γαλλία και τη Βρετανία να αποκλείσουν το ενδεχόμενο χρήσης των δικών τους πυρηνικών όπλων για την υπεράσπιση άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Η απαίτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η συζήτηση για την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και την ανάγκη ενίσχυσης των ευρωπαϊκών εγγυήσεων ασφαλείας έχει ενταθεί, εν μέρει εξαιτίας της αβεβαιότητας για τη μακροπρόθεσμη δέσμευση των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή άμυνα.

Η Ρωσία επιδιώκει έτσι να περιορίσει όχι μόνο την αμερικανική πυρηνική παρουσία στην Ευρώπη, αλλά και τη δυνατότητα του Παρισιού και του Λονδίνου να λειτουργήσουν ως πυρηνικοί εγγυητές για τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.

Ο Πούτιν επαναφέρει το μοντέλο των σφαιρών επιρροής

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το επιχείρημα που, σύμφωνα με τους New York Times, προέβαλαν οι Ρώσοι διαπραγματευτές στο Άμπου Ντάμπι. Επικαλέστηκαν την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, υποστηρίζοντας ότι ο διαχωρισμός της Ευρώπης σε αμερικανική και σοβιετική σφαίρα επιρροής είχε συμβάλει στη μείωση του κινδύνου άμεσης σύγκρουσης μεταξύ των δύο αντίπαλων στρατοπέδων.

Η αναφορά αυτή δεν είναι απλώς ιστορική. Αποτυπώνει μια διαφορετική αντίληψη για τη διεθνή τάξη, σύμφωνα με την οποία η σταθερότητα μπορεί να εξασφαλιστεί μέσα από συμφωνίες μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων για τις γεωπολιτικές και στρατιωτικές ζώνες επιρροής τους.

Στην πράξη, μια τέτοια προσέγγιση θα περιόριζε την ελευθερία των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης να επιλέγουν τις συμμαχίες και τις αμυντικές τους σχέσεις, επαναφέροντας μια λογική που είχε θεωρηθεί ότι ανήκει στο παρελθόν μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.

Ο Πούτιν επιμένει στις απαιτήσεις του 2021

Η επαναφορά των συγκεκριμένων διεκδικήσεων δεν είναι μια μεμονωμένη πρωτοβουλία Ρώσων διαπραγματευτών. Στις 12 Νοεμβρίου, κατά τη συνάντησή του στο Κρεμλίνο με τους Αμερικανούς απεσταλμένους Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, ο Πούτιν επανέλαβε τη θέση του ότι οι προτάσεις που είχε καταθέσει η Ρωσία το 2021 εξακολουθούν να αποτελούν τη βάση της δικής της αντίληψης για μια αποτελεσματική αρχιτεκτονική ασφαλείας.

Ο σύμβουλος του Κρεμλίνου Γιούρι Ουσάκοφ, περιγράφοντας τη συνάντηση, αναφέρθηκε σε τρεις βασικές αρχές: τη μη περαιτέρω διεύρυνση του ΝΑΤΟ, τη μη ανάπτυξη οπλικών συστημάτων που απειλούν τη Ρωσία κοντά στα σύνορά της και την επιστροφή της στρατιωτικής διάταξης της Συμμαχίας στην κατάσταση που ίσχυε το 1997.

Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι, παρά τις προσπάθειες της αμερικανικής κυβέρνησης να διαμορφώσει ένα πλαίσιο συμφωνίας για τον τερματισμό του πολέμου, η Μόσχα εξακολουθεί να συνδέει την ειρήνευση στην Ουκρανία με την αποδοχή πολύ ευρύτερων γεωπολιτικών όρων.

Η αμερικανική πλευρά ζητά από τη Μόσχα να κοιτάξει μπροστά

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που μετέδωσαν οι New York Times, οι Αμερικανοί απεσταλμένοι επιχείρησαν να μετατοπίσουν τη συζήτηση προς μια νέα συμφωνία, επισημαίνοντας ότι οι συνθήκες στην Ευρώπη έχουν αλλάξει σημαντικά από το 2021.

Η αμερικανική πλευρά εμφανίστηκε ανοικτή στην εξέταση νέων προτάσεων από τη Ρωσία, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές θα περιλαμβάνουν συγκεκριμένα βήματα αποκλιμάκωσης από τη Μόσχα.

Παράλληλα, σύμφωνα με δύο πρόσωπα που γνώριζαν τις συνομιλίες, οι Ρώσοι διαπραγματευτές άφησαν να εννοηθεί ότι οι θέσεις που παρουσιάστηκαν αποτελούν την αρχική διαπραγματευτική βάση και ότι ο Πούτιν θα μπορούσε να επιδείξει ευελιξία.

Ωστόσο, το γεγονός ότι η Ρωσία επαναφέρει σχεδόν αυτούσιες τις απαιτήσεις του Δεκεμβρίου 2021, ενώ ο πόλεμος έχει ήδη συμπληρώσει σχεδόν πέντε χρόνια από την έναρξη της πλήρους εισβολής, δείχνει πόσο μεγάλη παραμένει η απόσταση ανάμεσα στις επιδιώξεις της Μόσχας και σε μια συμφωνία που θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή από την Ουκρανία και τους Ευρωπαίους συμμάχους της.

Το διακύβευμα, συνεπώς, δεν αφορά μόνο το πού θα χαραχθούν τα σύνορα της μεταπολεμικής Ουκρανίας. Αφορά το εάν η Ρωσία θα καταφέρει να μετατρέψει τον πόλεμο σε αφετηρία μιας συνολικής αναθεώρησης της ευρωπαϊκής τάξης ασφαλείας, με περιορισμό της παρουσίας του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ευρώπη και επαναφορά μιας λογικής σφαιρών επιρροής που παραπέμπει ευθέως στη Σοβιετική εποχή.