Μια φράση της Σοφίας Βούλτεψη ήταν αρκετή για να ξαναφέρει στο προσκήνιο μια συζήτηση που επανέρχεται σχεδόν κάθε φορά που ανοίγουν τα σχολεία και ανακοινώνονται χιλιάδες προσλήψεις αναπληρωτών.
Κατά τη διάρκεια τηλεοπτικής αντιπαράθεσης στην εκπομπή «Ώρα Ελλάδος» του OPEN, η βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας, απαντώντας στην κριτική για τον μεγάλο αριθμό αναπληρωτών, απέδωσε σημαντικό μέρος των αναγκών στις άδειες μητρότητας, λέγοντας χαρακτηριστικά:
«Ο λόγος που γίνεται αυτό είναι γιατί την πρώτη μέρα των σχολείων εμφανίζονται οι μισές εκπαιδευτικοί εγκυμονούσες».
Η φράση προκάλεσε συζήτηση, όχι μόνο γιατί διατυπώθηκε με έναν ιδιαίτερα γενικευτικό τρόπο, αλλά κυρίως γιατί ακουμπά ένα πολύ βαθύτερο ζήτημα: τι ακριβώς σημαίνει όταν μια νεοδιόριστη εκπαιδευτικός παίρνει άδεια εγκυμοσύνης, λοχείας ή ανατροφής λίγο μετά τον διορισμό της;
«Μόλις διορίστηκε και πήρε άδεια»
Η φράση ακούγεται συχνά.
«Διορίστηκε και αμέσως έφυγε με άδεια».
Μόνο που πίσω από αυτή την απλή πρόταση κρύβεται πολλές φορές μια ολόκληρη δεκαετία ζωής.
Ο σημερινός νεοδιόριστος εκπαιδευτικός δεν είναι κατ’ ανάγκη ένας 24χρονος που τελείωσε το πανεπιστήμιο και λίγους μήνες αργότερα απέκτησε μόνιμη θέση.
Πολλές γυναίκες εκπαιδευτικοί διορίζονται στα 35, στα 38, στα 40 ή και αργότερα, έχοντας περάσει προηγουμένως χρόνια ως αναπληρώτριες.
Χρόνια με μια βαλίτσα στο χέρι.
Έναν Σεπτέμβριο σε ένα νησί, τον επόμενο σε άλλη περιοχή, ύστερα εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο κατοικίας τους. Κάθε χρόνο νέο σπίτι, νέο σχολείο, νέες μετακινήσεις και, το σημαντικότερο, καμία βεβαιότητα για το πού θα βρίσκονται την επόμενη σχολική χρονιά.
Πίσω από αρκετές άδειες εγκυμοσύνης νεοδιόριστων εκπαιδευτικών δεν βρίσκεται κάποια προσπάθεια «εκμετάλλευσης» του Δημοσίου, αλλά συχνά η αναβολή της προσωπικής και οικογενειακής ζωής επί χρόνια.
Για κάποιες, ο διορισμός είναι η πρώτη στιγμή σταθερότητας
Πότε αποφασίζει μια γυναίκα να δημιουργήσει οικογένεια όταν δεν ξέρει αν τον επόμενο Σεπτέμβριο θα βρίσκεται στην Αθήνα, στην Κρήτη, στις Κυκλάδες ή στον Έβρο;
Πώς σχεδιάζεται η απόκτηση ενός παιδιού όταν η εργαζόμενη γνωρίζει ότι κάθε Ιούνιο η σύμβασή της τελειώνει και λίγους μήνες αργότερα θα περιμένει ένα SMS για να μάθει πού θα ζήσει;
Για αρκετές εκπαιδευτικούς, ο μόνιμος διορισμός είναι η πρώτη φορά ύστερα από χρόνια που αποκτούν μια σχετική εργασιακή ασφάλεια.
Και τότε μπορεί να πάρουν μια απόφαση που είχαν αναβάλει.
Να γίνουν μητέρες.
Αυτό δεν αποτελεί υπηρεσιακή παρεκτροπή. Η άδεια κύησης, λοχείας και ανατροφής είναι κατοχυρωμένο εργασιακό δικαίωμα.
Και υπάρχει μια εμφανής αντίφαση όταν μια χώρα συζητά συνεχώς για την υπογεννητικότητα, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει περίπου ως διοικητικό πρόβλημα μια εργαζόμενη επειδή αποκτά παιδί.
Βεβαίως οι εγκυμοσύνες δημιουργούν κενά – Αυτό ακριβώς αναπληρώνει ο αναπληρωτής
Υπάρχει ασφαλώς μια πραγματικότητα που δεν χρειάζεται να κρυφτεί.
Μια άδεια εγκυμοσύνης ή ανατροφής δημιουργεί πραγματικό προσωρινό κενό σε ένα σχολείο. Η εκπαιδευτικός απουσιάζει και κάποιος πρέπει να αναλάβει την τάξη ή τις ώρες της.
Αλλά αυτή ακριβώς είναι η έννοια του αναπληρωτή.
Ο αναπληρωτής υπάρχει για να καλύπτει μια εγκυμοσύνη, μια μακροχρόνια ασθένεια, μια άδεια ανατροφής ή μια απρόβλεπτη ανάγκη.
Άλλο όμως αυτό και άλλο οι δεκάδες χιλιάδες αναπληρωτές που χρειάζεται κάθε χρόνο το ελληνικό σχολείο.
Εκεί βρίσκεται το βασικό σημείο που χάνεται αν όλη η συζήτηση περιοριστεί στις εγκυμοσύνες.
Οι αναπληρωτές που αναπληρώνουν τον εαυτό τους
Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που προσλαμβάνονται τον Σεπτέμβριο, απολύονται τον Ιούνιο και επαναπροσλαμβάνονται την επόμενη χρονιά για πέντε, οκτώ ή δέκα συνεχόμενα χρόνια.
Σε πολλές περιπτώσεις δεν αντικαθιστούν μια συγκεκριμένη εκπαιδευτικό που βρίσκεται σε άδεια εγκυμοσύνης.
Καλύπτουν μια θέση που υπήρχε πέρσι, υπάρχει φέτος και πιθανότατα θα υπάρχει και του χρόνου.
Δηλαδή αναπληρώνουν ουσιαστικά τον ίδιο τους τον εαυτό.
Και εκεί πλέον δεν μιλάμε για μια προσωρινή απουσία. Μιλάμε για μια σταθερή εκπαιδευτική ανάγκη που καλύπτεται με προσωρινή εργασιακή σχέση.
Αν το ίδιο κενό εμφανίζεται κάθε Σεπτέμβριο, στο ίδιο μάθημα και στην ίδια περιοχή, δύσκολα μπορεί να αποδοθεί στην εγκυμοσύνη κάποιας εργαζόμενης.
Η συζήτηση πρέπει να φύγει από τις γυναίκες και να πάει στον σχεδιασμό
Το πραγματικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι «πόσες νεοδιόριστες έμειναν έγκυες».
Είναι πόσες από τις ανάγκες των σχολείων είναι πραγματικά προσωρινές και πόσες έχουν μετατραπεί σε μόνιμες χωρίς να δημιουργούνται αντίστοιχες οργανικές θέσεις.
Το κράτος γνωρίζει ότι κάθε χρόνο θα υπάρχουν εγκυμοσύνες, ασθένειες και άδειες ανατροφής. Αυτές είναι προβλέψιμες μεταβολές σε ένα προσωπικό δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων και γι’ αυτό υπάρχει ο θεσμός της αναπλήρωσης.
Δεν μπορεί, όμως, η μητρότητα να λειτουργεί ως εύκολη εξήγηση για ένα σύστημα που χρειάζεται κάθε Σεπτέμβριο δεκάδες χιλιάδες συμβασιούχους για να λειτουργήσει.
Ίσως, λοιπόν, πριν αναρωτηθούμε γιατί μια εκπαιδευτικός «μόλις διορίστηκε και πήρε άδεια», να χρειάζεται μια διαφορετική ερώτηση:
Πόσα χρόνια περίμενε για να διοριστεί και πόσα από αυτά ανέβαλε τη ζωή της, μέχρι να αισθανθεί ότι μπορεί επιτέλους να γίνει μητέρα;