Από το βασίλειο της Αγγλίας και τη Σκωτία του 1707 μέχρι το Brexit και τη σημερινή αμφισβήτηση της Ένωσης.
Για αιώνες πολέμησαν μεταξύ τους, κυβέρνησαν διαφορετικά βασίλεια, μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες και ανέπτυξαν διαφορετικές εθνικές ταυτότητες. Για αιώνες έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε το μεγαλύτερο από τα βρετανικά νησιά ως κάτι ενιαίο. Αλλά είναι πράγματι έτσι; Στις 14 Σεπτεμβρίου, στο Κάρντιφ, οι ηγέτες του σκωτσέζικου Scottish National Party, του ουαλικού Plaid Cymru και του βορειοϊρλανδικού τμήματος του Sinn Féin υπέγραψαν κοινή συμφωνία. Με αυτήν υποστηρίζουν το δικαίωμα των «χωρών» τους να αποφασίσουν το συνταγματικό τους μέλλον.
Στις 14 Σεπτεμβρίου, στο Κάρντιφ, οι ηγέτες του σκωτσέζικου Scottish National Party, του ουαλικού Plaid Cymru και του βορειοϊρλανδικού τμήματος του Sinn Féin ενώθηκαν για να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους στην ανεξαρτησία. Photo: AFPForum
Οι τρεις πολιτικοί χώροι έχουν διαφορετικούς στόχους και διαφορετικά χρονοδιαγράμματα: το SNP ζητά ανεξαρτησία της Σκωτίας, το Plaid Cymru ανεξαρτησία της Ουαλίας, ενώ το Sinn Féin επιδιώκει την επανένωση της Βόρειας Ιρλανδίας με το ανεξάρτητο κράτος της Ιρλανδίας. Κοινός παρονομαστής είναι η αντίληψη ότι οι λαοί των τριών χωρών πρέπει να έχουν τον τελευταίο λόγο. Για να καταλάβει κανείς γιατί αυτή η εξέλιξη έχει πολύ μεγάλη σημασία, πρέπει πρώτα να ξεκαθαρίσει ένα από τα πιο συνηθισμένα γεωγραφικά και πολιτικά μπερδέματα της Ευρώπης.
Αγγλία, Μεγάλη Βρετανία και Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι το ίδιο πράγμα
Η Αγγλία είναι μία «χώρα» (country). Είναι η μεγαλύτερη από τις τέσσερις χώρες που αποτελούν σήμερα το Ηνωμένο Βασίλειο. Η Σκωτία, η Ουαλία και η Βόρεια Ιρλανδία είναι οι άλλες τρεις. Η Μεγάλη Βρετανία είναι γεωγραφικός όρος. Είναι το μεγάλο νησί στο οποίο βρίσκονται η Αγγλία, η Σκωτία και η Ουαλία. Δεν περιλαμβάνει την Ιρλανδία. Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι το σημερινό κράτος: επίσημα «Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας». Δηλαδή Μεγάλη Βρετανία συν τη Βόρεια Ιρλανδία. Η Δημοκρατία της Ιρλανδίας δεν αποτελεί τμήμα του. Στο Ηνωμένο Βασίλειο υπάγονται, ως αυτόνομες οντότητες, και άλλα νησιά, όπως το Νησί του Μαν στην ιρλανδική θάλασσα και τα Αγγλονορμανδικά νησιά (Τζέρσεϊ, Γκέρνσι, Σαρκ κτλ.). Η ιστορία, όμως, ξεκίνησε πολύ πριν υπάρξει το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η Αγγλία, η Σκωτία, η Ουαλία και η Βόρεια Ιρλανδία είναι οι τέσσερις χώρες που αποτελούν σήμερα το Ηνωμένο Βασίλειο. Photo: Getty Images/Ideal Image
Η Ουαλία βρέθηκε σταδιακά κάτω από τον έλεγχο της αγγλικής μοναρχίας κατά τον Μεσαίωνα. Ο Εδουάρδος Α΄ κατέκτησε την Ουαλία τον 13ο αιώνα. Οι μεταγενέστερες νομοθετικές πράξεις του 16ου αιώνα ενσωμάτωσαν ουσιαστικά την Ουαλία στο βασίλειο της Αγγλίας. Η αγγλική νομοθεσία και διοίκηση επεκτάθηκαν στην περιοχή, παρά το γεγονός ότι οι Ουαλοί διατήρησαν την κελτική γλώσσα τους και στοιχεία της ιδιαίτερης κουλτούρας τους. Η Σκωτία είχε διαφορετική διαδρομή. Για αιώνες αποτελούσε ανεξάρτητο βασίλειο, με δικό της μονάρχη, κοινοβούλιο, νομικό σύστημα, ακόμα και εκκλησία. Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 1603, όταν ο Ιάκωβος ΣΤ΄ της Σκωτίας έγινε και Ιάκωβος Α΄ της Αγγλίας. Τα δύο βασίλεια απέκτησαν έτσι τον ίδιο μονάρχη, αλλά παρέμειναν ξεχωριστά κράτη.
Η πραγματική πολιτική ένωση ήρθε έναν αιώνα αργότερα. Το 1707, οι Πράξεις της Ένωσης ένωσαν τα βασίλεια της Αγγλίας και της Σκωτίας σε ένα νέο βασίλειο, τη Μεγάλη Βρετανία. Δημιουργήθηκε ένα κοινό κοινοβούλιο στο Γουέστμινστερ, ενώ η Σκωτία διατήρησε σημαντικά στοιχεία της ξεχωριστής θεσμικής της παράδοσης. Η Ιρλανδία ακολούθησε ακόμη διαφορετική πορεία. Η αγγλική παρουσία στο νησί ξεκίνησε αιώνες νωρίτερα και σταδιακά επεκτάθηκε. Η πολιτική ένωση ολοκληρώθηκε το 1801, όταν οι Πράξεις της Ένωσης ένωσαν το Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας με το Βασίλειο της Ιρλανδίας. Από την 1η Ιανουαρίου 1801 δημιουργήθηκε το «Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας».
To Μπέλφαστ της Βόρειας Ιρλανδίας. Οι ηγέτες της δεν μιλούν για «ανεξαρτησία», αλλά για επανένωση της χώρας με την υπόλοιπη Ιρλανδία. Photo: 123RF
Η ένωση δεν έμελλε να διαρκέσει
Μετά από δεκαετίες πολιτικής σύγκρουσης και τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, το μεγαλύτερο μέρος της Ιρλανδίας αποχώρησε από το Ηνωμένο Βασίλειο και το 1922 δημιουργήθηκε το Ιρλανδικό Ελεύθερο Κράτος. Έξι κομητείες της βορειοανατολικής Ιρλανδίας, με πλειονότητα κατοίκων που δεν ήταν καθολικοί, αλλά προτεστάντες, παρέμειναν στο Ηνωμένο Βασίλειο. Είναι η σημερινή Βόρεια Ιρλανδία. Το κράτος, λοιπόν, απέκτησε τελικά τη σημερινή ονομασία «Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και της Βόρειας Ιρλανδίας». Το Ηνωμένο Βασίλειο, παρά το όνομά του, δεν είναι ένα ενιαίο έθνος με την κλασική έννοια. Είναι μια πολιτική ένωση διαφορετικών εθνικών κοινοτήτων, οι οποίες διατήρησαν σε διαφορετικό βαθμό τη γλώσσα, την ιστορία, τους θεσμούς και την εθνική τους ταυτότητα.
Οι Σκωτσέζοι δεν έπαψαν να είναι Σκωτσέζοι επειδή το 1707 δημιουργήθηκε η Μεγάλη Βρετανία. Οι Ουαλοί δεν έπαψαν να είναι Ουαλοί επειδή η Ουαλία ενσωματώθηκε στην Αγγλία. Και στη Βόρεια Ιρλανδία η ίδια η έννοια της εθνικής ταυτότητας παραμένει σύνθετη: άλλοι αισθάνονται Βρετανοί, άλλοι Ιρλανδοί και άλλοι και τα δύο. Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο είναι η αποκέντρωση εξουσιών. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, η Σκωτία, η Ουαλία και η Βόρεια Ιρλανδία απέκτησαν δικούς τους εκλεγμένους θεσμούς και διαφορετικό βαθμό αυτοδιοίκησης. Το αποτέλεσμα ήταν να ενισχυθούν, αντί να εξαφανιστούν, οι ξεχωριστές πολιτικές ταυτότητες. Στη Σκωτία το SNP κέρδισε σταδιακά κεντρικό ρόλο. Το 2014 έγινε δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία της χώρας: το 55,3% ψήφισε υπέρ της παραμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο και το 44,7% υπέρ της ανεξαρτησίας.
Η Σκωτία ζητά να γίνει ανεξάρτητο κράτος. Photo: Getty Images/Ideal Image
Μετά ήρθε το Brexit
Στο δημοψήφισμα του 2016, η πλειοψηφία στο Ηνωμένο Βασίλειο ψήφισε υπέρ της αποχώρησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στη Σκωτία, όμως, η πλειοψηφία ψήφισε υπέρ της παραμονής. Η διαφορά αυτή έγινε ένα από τα βασικά επιχειρήματα του σκωτσέζικου εθνικισμού: γιατί να αποφασίζει το Λονδίνο για μια χώρα που ψήφισε διαφορετικά; Γι’ αυτό το λόγο ξεκίνησε πάλι η κουβέντα περί διαφορετικής πορείας της Σκωτίας. Το ίδιο ευρωπαϊκό ζήτημα έχει αποκτήσει σημασία και για τους σημερινούς εθνικιστές ηγέτες. Η συμφωνία του Κάρντιφ συνδέει την αυτοδιάθεση με μια διαφορετική σχέση με την Ευρώπη, με τους ηγέτες να υποστηρίζουν ότι το μέλλον των χωρών τους βρίσκεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση, από την οποία το Λονδίνο επέλεξε κεντρικά να αποχωρήσει.
Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά. Η Σκωτία ζητά να γίνει ανεξάρτητο κράτος. Η Ουαλία συζητά το ενδεχόμενο ανεξαρτησίας, χωρίς να έχει αποφασίσει πότε ή αν θα πραγματοποιήσει δημοψήφισμα. Η Βόρεια Ιρλανδία δεν μιλά ακριβώς για «ανεξαρτησία», αλλά για αλλαγή του κράτους στο οποίο ανήκει, μέσω της επανένωσης με την υπόλοιπη Ιρλανδία. Η Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής, η οποία υπογράφηκε το 1998 μεταξύ της βρετανικής κυβέρνησης και της Ιρλανδίας, προβλέπει τη δυνατότητα δημοψηφίσματος για την αλλαγή του συνταγματικού καθεστώτος της Βόρειας Ιρλανδίας όταν κριθεί ότι υπάρχει η σχετική συναίνεση. Έτσι, 319 χρόνια μετά την ένωση Αγγλίας και Σκωτίας, 225 χρόνια μετά τη δημιουργία του Ηνωμένου Βασιλείου και περισσότερο από έναν αιώνα μετά την αποχώρηση του μεγαλύτερου μέρους της Ιρλανδίας, το ερώτημα επιστρέφει στην αφετηρία του.
Τι είναι τελικά αυτό που ονομάζουμε «Βρετανία»; Μια χώρα, τέσσερις χώρες ή μια πολιτική ένωση που μπορεί να αλλάξει ξανά, αργά ή γρήγορα; Η απάντηση, φυσικά, δεν βρίσκεται στη γεωγραφία, αλλά στην πολιτική και τα συμφέροντα.
αναδημοσίευση από newmoney