Ο Πούτιν “φάρος” της παγκόσμιας συντηρητικής Δεξιάς;

Ο Πούτιν

Το να διοικεί τη Ρωσία ως σχεδόν απόλυτος μονάρχης δεν ήταν ποτέ αρκετό για τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν. Η ιστορία της 21χρονης εξουσίας του αφορά τουλάχιστον εξίσου την προσπάθειά του να διατυπώσει μια πρόταση της Ρωσίας για τον υπόλοιπο κόσμο – ένα είδος εθνικού μηνύματος-brand, κάτι το οποίο χάθηκε όταν η Σοβιετική Ένωση έπαψε να είναι ο παγκόσμιος προμηθευτής του ακροαριστερού ιδεώδους.

Του Leonid Bershidsky

Η τρέχουσα – και πιθανώς οριστική – έκδοση της ουσίας του brand της Ρωσίας είναι ο “εύλογος συντηρητισμός”, όπως διατυπώθηκε από τον Πούτιν στην πιο πρόσφατη σύνοδο του Valdai Discussion Club, μιας ετήσιας συνόδου φιλικών προς τον Πούτιν (αλλά και και περίεργων για τη σκέψη του Ρώσου ηγέτη) διανοουμένων.

Αλλαγές και μετασχηματισμοί

Από τότε που απροσδόκητα κέρδη από τους κλάδους πετρελαίου και φυσικού αερίου στα μέσα της δεκαετίας του 2000 επέτρεψαν στη Ρωσία να συμπεριφέρεται πιο δυναμικά στη διεθνή σκηνή, ο Πούτιν και η προπαγανδιστική μηχανή του, πάντα συντονισμένη με τη σκέψη του αρχηγού της, δοκίμασαν διάφορα αφηγήματα: το “αντιτρομοκρατικό οχυρό” (από το 2001, όταν ο Πούτιν προσέφερε ανοικτά και δημόσια την υποστήριξή του στον Τζορτζ Μπους μετά την 11η Σεπτεμβρίου), την “ενεργειακή υπερδύναμη” (όρος που αυτοαποδόθηκε για πρώτη φορά στη Ρωσία το 2006), μια από τις κορυφαίες δυνάμεις του αναδυόμενου μη δυτικού κόσμου (ήταν στη Ρωσία που οι χώρες BRIC, αργότερα BRICS, πραγματοποίησαν την πρώτη τους επίσημη σύνοδο αυτού του σχήματος, επίσης το 2006).

Καμία από αυτές τις κατασκευές δεν είχε τη δύναμη της σοβιετικής “προσφοράς” και καμία δεν κατάφερε να επιζήσει στον πραγματικό κόσμο. Οι κλονισμένες, αλλά ακόμη σίγουρες για τον εαυτό τους, ΗΠΑ των αρχών της δεκαετίας του 2000 δεν ήταν έτοιμες να αντιμετωπίσουν τη Ρωσία ως ισότιμο σύμμαχο.

Το “έχουμε πολλά ορυκτά καύσιμα” αποδείχθηκε ένα όλο και πιο “αντισέξι” μήνυμα. Και οι αναπτυξιακές τροχιές των χωρών BRICS έχουν αποκλίνει τόσο δραστικά που η κάποτε εκκολαπτόμενη πολυπολικότητα του κόσμου γρήγορα κατέληξε σε μια μάχη “Κίνα εναντίον ΗΠΑ”.

Έτσι, η αναζήτηση του Πούτιν κατέληξε τελικώς σε ένα μήνυμα το οποίο θα αφορούσε τη συντηρητική ιδέα και τις “παραδοσιακές αξίες”: άρχισε να μιλά για τη Ρωσία του ως προπύργιο του συντηρητισμού στα τέλη του 2013, στην ετήσια ομιλία του στο ρωσικό κοινοβούλιο – λίγους μήνες πριν η προσάρτηση της Κριμαίας σηματοδοτήσει την αποφασιστική ρήξη του με τον δυτικό κόσμο.

Σε εκείνη την ομιλία – και ξανά στο φόρουμ του Valdai στις 21 Οκτωβρίου, παρέφρασε τον Ρώσο φιλόσοφο Νικολάι Μπερντιάγεφ, ο οποίος έγραφε το 1918, όταν ένιωθε ότι οι Ρώσοι χρειάζονταν μια πνευματική εναλλακτική στον μπολσεβίκικο “επαναστατισμό”:

“Το νόημα του συντηρητισμού δεν είναι να παρεμποδίζει την κίνηση προς τα εμπρός και προς τα επάνω, αλλά να παρεμποδίζει την κίνηση προς τα πίσω και προς τα κάτω, την οπισθοδρόμηση προς το χαοτικό σκοτάδι, την επιστροφή σε μια κατάσταση που προηγήθηκε του σχηματισμού κρατών και πολιτισμών”.

25c8c87386954463b8e947b095932022

Δύση όπως μπολσεβίκοι;

Για τον Μπερντιάγεφ, ο συντηρητισμός οριζόταν ως το ακριβώς αντίθετο του μπολσεβικισμού – και ο Πούτιν προσπαθεί να ντύσει τον συντηρητισμό του με τα ίδια ρούχα:

“Καθώς παρακολουθούμε τι συμβαίνει σε πολλές δυτικές χώρες, με έκπληξη αναγνωρίζουμε δικές μας, εγχώριες πρακτικές τις οποίες ελπίζω να έχουμε αφήσει στο μακρινό παρελθόν. Ο αγώνας για ίσα δικαιώματα και κατά των διακρίσεων μετατρέπεται σε επιθετικό δογματισμό, ο οποίος συνορεύει με τον παραλογισμό. Σταματούν ακόμη και να διδάσκουν τους μεγάλους συγγραφείς του παρελθόντος – όπως ο Σαίξπηρ – σε σχολεία και πανεπιστήμια, επειδή οι ιδέες τους εκεί ​​θεωρούνται οπισθοδρομικές.

Οι κλασικοί κηρύσσονται καθυστερημένοι επειδή δεν καταλάβαιναν τη σημασία του φύλου ή της φυλής. Στο Χόλιγουντ, εκδίδονται εγχειρίδια τα οποία υπαγορεύουν πώς πρέπει να παράγονται ταινίες και για ποιο θέμα, πόσοι χαρακτήρες ποιου χρώματος ή φύλου πρέπει να υπάρχουν.

Πρόκειται για πρακτικές πιο σκληρές κι απ’ όσα είχαμε δει από το Τμήμα Αγκιτάτσιας και Προπαγάνδας του σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος”.

Είναι σαν ο Ρώσος ηγέτης να ζούσε μέχρι πρόσφατα σε ένα “κουκούλι” κοινοτήτων οπαδών του Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να προσπαθεί να συμβιβάσει αυτά που διάβαζε εκεί με τις άβολες αναμνήσεις της σοβιετικής νιότης του, καθώς και με τα αιωνόβια γραπτά του Μπερντιάγεφ.

Ο Πούτιν, ωστόσο, έχει πει ότι δεν χρησιμοποιεί το Διαδίκτυο, οι σοβιετικές του αναμνήσεις είναι μάλλον ομιχλώδεις, τουλάχιστον αν κρίνει κανείς από τις πολιτικές του και οι παραφράσεις του στο απόφθεγμα του Μπερντιάγεφ σχετικά με την έννοια του συντηρητισμού δεν περιλαμβάνουν το παρακάτω σημαντικό απόσπασμα:

“Το νόημα του συντηρητισμού βρίσκεται στα εμπόδια που θέτει στις εκδηλώσεις του χαοτικού, ζωώδους στοιχείου στις ανθρώπινες κοινωνίες. Αυτό το στοιχείο κρύβεται πάντα μέσα στον άνθρωπο και έχει να κάνει με την αμαρτία”.

Δεν είμαι απόστολος του “εμμονικού δικαιωματισμού” (wokeism), ωστόσο η σύνδεση του σύγχρονου προοδευτισμού με το αμαρτωλό “χαοτικό, ζωώδες στοιχείο” της ανθρώπινης φύσης φαίνεται σαν μια αντίληψη τραβηγμένη από τα μαλλιά. Μπορεί κανείς να τον παρομοιάσει με τον αριστερό δογματισμό σοβιετικού τύπου, αλλά όχι με τη μανιακή, βίαιη ενεργητικότητα της επανάστασης των Μπολσεβίκων, την οποία απέρριψε ο Μπερντιάγεφ γιατί γι’ αυτόν αποτελούσε “ενέργητικότητα” υπέρ του θανάτου.

PUTIN

Σούπερ μάρκετ ιδεών

Όταν εκθέτει την αντίληψή του για τον συντηρητισμό, ο Πούτιν δεν ακούγεται σαν να έχει μετατραπεί σε συντηρητικό στοχαστή στα 70 του χρόνια. Μάλλον ακούγεται σαν να έχει αφομοιώσει τι λέγεται για ορισμένα φαινόμενα στα μέσα ενημέρωσης, κυρίως αμερικανικής προέλευσης και να τα χρησιμοποιεί για να διατυπώσει μια αντιπροσωπεία πωλήσεων, με προσφορές για όσους στον δυτικό κόσμο και πέρα ​​από αυτόν απορρίπτουν τον κοινωνικό προοδευτισμό.

Οι “πολιτικές ταυτότητας” όσον αφορά αυτό το κοινό έχουν να κάνουν περισσότερο με την εθνικότητα παρά με τη φυλή ή το φύλο. Το κοινό αυτό επικεντρώνεται στην εθνική-κρατική κυριαρχία και στα ασφαλή σύνορα, ενώ φοβάται τον φεμινισμό και περιφρονεί το φύλο και τη σεξουαλική “ποικιλία”.

Ο Πούτιν θέτει το καθεστώς του ενώπιον αυτών των ανθρώπων ως προπύργιο “παραδοσιακών αξιών”, απλώς και μόνο επειδή φαίνεται να βλέπει ένα κενό που δεν καλύπτουν οι δυτικές κυβερνήσεις και τα μέσα ενημέρωσης – με τον ίδιο τρόπο που οι σοβιετικοί ηγεμόνες είχαν δει μια ευκαιρία στα δυτικά αριστερά και ειρηνιστικά κινήματα.

Αυτή η αναζήτηση συμμάχων ήταν ευκαιριακή για τους Σοβιετικούς από τη στιγμή που είχαν σταματήσει να ελπίζουν σε μια παγκόσμια επανάσταση – και είναι το ίδιο καιροσκοπική για τον Πούτιν. Τίποτα που να έχει κάνει από τότε που κέρδισε την εξουσία δεν του παρέχει τη δυνατότητα να κάνει πειστικά κηρύγματα περί ηθικής στάσης ή διαλέξεις σε άλλους σχετικά με τις χριστιανικές αξίες.

Είναι σημαντικό ωστόσο για εκείνον η Ρωσία να υποστηρίζει κάτι, να είναι μια μορφή “φάρου” για ανθρώπους εκτός των συνόρων της. Χωρίς μια αποστολή, η Ρωσία είναι απλώς μια κανονική χώρα – και αυτό είναι ένα καθεστώς που ο Πούτιν απλά δεν μπορεί να ενστερνιστεί.

Έτσι, τώρα, με τη Δεξιά να βρίσκονται σε πολιτική υποχώρηση μετά την εκλογική ήττα του Ντόναλντ Τραμπ και μια σειρά εκλογικών καταστροφών στην Ευρώπη, από την Ισπανία μέχρι τη Γερμανία, ο Πούτιν πιστεύει ότι οι δυτικοί συντηρητικοί χρειάζονται έναν φίλο σαν εκείνον – ίσως έναν κάπως εξωτικό σύμμαχο αλλά, στο κάτω-κάτω, δεν  κάνεις πλάκα ούτε αγνοείς κάποιον ο οποίος μπορεί να διατάξει να σε δηλητηριάσουν.

Τα μέσα προπαγάνδας της Ρωσίας άρχισαν αμέσως να ανταποκρίνονται στο μήνυμα. Το Vesti, ειδησεογραφικό πρόγραμμα της ρωσικής κρατικής τηλεόρασης, χαρακτήρισε την ομιλία του Πούτιν στο Βάλνται την “πιο σημαντική” του, ως παρουσίαση μιας “εθνικής ιδέας” για τη Ρωσία. Η Μαργαρίτα Σιμονιάν, διευθύντρια σύνταξης του RT, ελεγχόμενου από την ρωσική κυβέρνηση δικτύου ξενόγλωσσων τηλεοπτικών σταθμών, έγραψε στον λογαριασμό της στο Telegram:

“Τώρα λοιπόν διαμορφώθηκε η ιδεολογία μας. Ήπιος συντηρητισμός. Και αυτό είναι υπέροχο!”

Άνοιγμα

Ως μετριοπαθής συντηρητικός, δεν μπορώ να πειστώ εύκολα ότι πρέπει να συμμεριστώ τον ενθουσιασμό της. Η κεντροδεξιά είναι σε τόσο θλιβερή κατάσταση που ο Πούτιν βλέπει ένα ευρύ “άνοιγμα” στη Δύση σε αυτήν την πλευρά – και όχι μόνο στη λαϊκιστική ακροδεξιά του πολιτικού φάσματος. Αυτό δεν είναι να το γιορτάζει κανείς. Υπάρχει επίσης το ιστορικό του Πούτιν με προηγούμενα οράματα για τον παγκόσμιο ρόλο της Ρωσίας: δύσκολα μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι έχει διακριθεί υπερασπιζόμενος τους πλέον υποσχόμενους σκοπούς.

Εκτός των άλλων, λυπούμαι ήδη για εκείνους τους ξένους οι οποίοι θα παρασυρθούν στο γήπεδο του Πούτιν – και κάποιοι αναπόφευκτα θα το πάθουν. Το 2016, πριν εκλεγεί ο Τραμπ, έκανα παρέα με κάποιους ανθρώπους στη Φλόριντα, οι οποίοι δεν αποχωρίζονταν τα όπλα τους ακόμη και μέσα στο σπίτι του αρχηγού τους.

Μιλούσαν με θαυμασμό για τον Πούτιν ως “πρωταθλητή” του νόμου και της τάξης, κάποιον που μπορούσε να βάλει χαλινάρι στους φιλελεύθερους. Καθώς τους άκουγα, δεν μπορούσα να μην φτιάχνω στο μυαλό μου την εικόνα αυτών των τύπων να σέρνονταν στη φυλακή από Ρώσους αστυνομικούς, αφότου η κρύπτη του οπλοστασίου τους θα είχε κατασχεθεί σε πέντε λεπτά, χωρίς πολλές διατυπώσεις. Οι ρωσικοί νόμοι για την τρομοκρατία έχουν συνταχθεί ουσιαστικά έχοντας κατά νου ανθρώπους σαν εκείνους.

Οι μετριοπαθείς συντηρητικοί, επίσης, πιθανόν να σοκάρονταν κάπως από τους τρόπους και τα έθιμα της Ρωσίας του Πούτιν, εάν τα συναντούσαν στην πραγματική ζωή. Θα μπορούσαν να βρεθούν μπροστά σε μια φίμωση της ελευθερίας του λόγου με μεθόδους που τα “φιλελεύθερα μέσα ενημέρωσης” και η Silicon Valley θα χαρακτήριζαν αδιανόητες.

Και αν οι πιο “λογοτεχνίζοντες” εξ αυτών διαβάζουν τον Μπερντιάγεφ όσον αφορά τον συντηρητισμό και αρέσκονται στην έμφαση την οποία έδινε στη δημιουργικότητα και την απόρριψη της βίας ως μέσον για την επίτευξη προόδου, θα πρέπει να προσέχουν: η υιοθέτηση της φιλοσοφίας αυτής από τον Πούτιν ήταν πάντα μάλλον “εκλεκτικιστική” – και όχι προς όφελός τους.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *