Η παγκόσμια φούσκα χρέους ξεφεύγει: Γιατί η ρευστότητα είναι πιο εύθραυστη από ποτέ

Η νέα τριετής μελέτη της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (BIS) φέρνει στο φως μια πραγματικότητα που μπορεί να θεωρηθεί εντυπωσιακή – ή, από μια άλλη οπτική, βαθιά ανησυχητική.

Thank you for reading this post, don't forget to subscribe!

Οι παγκόσμιες συναλλαγές σε παράγωγα επιτοκίων έχουν εκτοξευθεί στα 7,9 τρισεκατομμύρια δολάρια ημερησίως, από μόλις 265 δισεκατομμύρια το 1998.
Την ίδια στιγμή, ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών στις αγορές συναλλάγματος αγγίζει τα 9,6 τρισεκατομμύρια, ποσό αντίστοιχο με το διπλάσιο του ΑΕΠ της Γερμανίας και τριπλάσιο του προ κρίσης 2008.

Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι αυτά τα μεγέθη αντικατοπτρίζουν την αύξηση και την ωρίμανση της παγκόσμιας οικονομίας.
Υπάρχει όμως και η πιο δυσοίωνη ανάγνωση: ότι η «ρευστότητα» που όλοι θεωρούμε δεδομένη δεν είναι παρά συγκεντρωμένο, δομημένο και εμπορευματοποιημένο χρέος.

Για να γίνει κατανοητή αυτή η θεώρηση, χρειάζεται μια αναδρομή μισού αιώνα πίσω, στη στιγμή που άλλαξε για πάντα η αρχιτεκτονική του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Στον Αύγουστο του 1971, όταν εγκαταλείφθηκε το Bretton Woods και το δολάριο αποσυνδέθηκε από τον χρυσό, και στη δεκαετία του 1980, όταν η Salomon Brothers έβαλε τα θεμέλια της τιτλοποίησης στεγαστικών δανείων – εξέλιξη που αποτέλεσε πυροκροτητή μιας νέας εποχής χρηματοοικονομικής μηχανικής, όπως υπενθυμίζει και το Bloomberg.

Έκτοτε, σχεδόν κάθε μη ρευστοποιήσιμο περιουσιακό στοιχείο μετατράπηκε σε διαπραγματεύσιμο τίτλο: από στεγαστικά δάνεια και έργα υποδομής, μέχρι αντασφαλιστικά συμβόλαια και πρώτες ύλες. Κάθε μελλοντική ταμειακή ροή μπορεί πλέον να «πακετάρεται» και να πωλείται.

Μετά την κρίση του 2008, αντί η ρευστότητα να συρρικνωθεί, φούσκωσε ακόμα περισσότερο. Πρωταγωνιστές σε αυτή τη διόγκωση έγιναν τα ETF, τα οποία από 538 δισ. δολάρια το 2008 ξεπερνούν σήμερα τα 9 τρισεκατομμύρια – σχεδόν επταπλασιασμός σε 15 χρόνια.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η άφθονη ρευστότητα δεν προέρχεται από την παραγωγή πραγματικού πλούτου, αλλά από νέες μορφές χρέους. Τιτλοποιημένο χρέος, ενσωματωμένο σε πολυεπίπεδες χρηματοοικονομικές δομές, πολλές φορές τόσο περίπλοκες που είναι αδύνατο να εντοπιστεί η ουσία τους.

Η λεγόμενη «χρηματιστικοποίηση» δεν είναι τίποτε άλλο παρά η δραματική διόγκωση χρέους που σε πραγματικούς όρους δεν μπορεί ποτέ να εξυπηρετηθεί. Κάθε νέο παράγωγο προϊόν, κάθε νέα τιτλοποίηση, κάθε ETF που περιέχει άλλα ETF, απομακρύνει τον επενδυτή από το υποκείμενο περιουσιακό στοιχείο και δημιουργεί μια εικονική πραγματικότητα που απειλεί να καταρρεύσει.

Το σύστημα λειτουργεί όσο υπάρχει εμπιστοσύνη. Όσο οι αγορές δεν αναρωτιούνται τι ακριβώς διαπραγματεύονται, αλλά μόνο αν αυτό συνεχίζει να αποφέρει αποδόσεις. Όμως αυτή η ρευστότητα, όντας προϊόν χρέους, είναι εγγενώς εύθραυστη.

Οι Κεντρικές Τράπεζες, που έχουν αντικαταστήσει στην πράξη τον ρόλο του χρυσού ως εγγυητές του συστήματος, φαίνονται πλέον λιγότερο ικανές να καθοδηγήσουν ή να σταθεροποιήσουν τις αγορές. Αντί να οδηγούν τις εξελίξεις, προσπαθούν να ανταποκριθούν σε αυτές.

Όταν η εμπιστοσύνη χαθεί και οι αγορές επιχειρήσουν ταυτόχρονα να βγουν από θέσεις που θεωρούνταν «100% ρευστές», το πάγωμα μπορεί να είναι άμεσο. Όπως το 2008. Ή όπως πρόσφατα, όταν η αγορά εκκαθάρισης συναλλαγών ασημιού στις ΗΠΑ «πάγωσε» λόγω τεχνικού προβλήματος, τη στιγμή που η τιμή του ασημιού εκτοξευόταν.

Η διαφορά, όμως, με το 2008 είναι ότι σήμερα η «φούσκα» του χρέους είναι πολλαπλάσια, τα παράγωγα πιο πολύπλοκα και τα επίπεδα δανεισμού σε ιστορικά υψηλά.

Λίγο πριν μπούμε στο 2026, το ερώτημα ίσως δεν είναι αν θα εκραγεί το βαρέλι με την πυρίτιδα, αλλά πότε – και ποια σπίθα, τυχαία ή μη, θα προκαλέσει την έκρηξη.