Πίνακας Περιεχομένων

Ευρωπαϊκή Ένωση σε τροχιά (ενδό)ρήξης – Χρέος, ενέργεια και προϋπολογισμός δοκιμάζουν τις αντοχές των «27»

Ήταν εξαρχής αναμενόμενο ότι οι διαπραγματεύσεις για τον νέο προϋπολογισμό της ΕΕ θα χρειάζονταν και άλλες συναντήσεις. Η έκτακτη Σύνοδος που προγραμματίζεται για τις 26 Νοεμβρίου έρχεται, όμως, σε μια συγκυρία που κάνει την επίτευξη συμφωνίας ακόμη δυσκολότερη. Ο πληθωρισμός, το υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος και ο πόλεμος διαμορφώνουν ένα περιβάλλον στο οποίο οι «27» καλούνται να συμφωνήσουν, ενώ οι θέσεις τους απέχουν σημαντικά μεταξύ τους.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Η διεθνής οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με τις συνέπειες του υπερδανεισμού, τόσο από τα κράτη όσο και από τις επιχειρήσεις που επενδύουν μαζικά στις υποδομές της Τεχνητής Νοημοσύνης. Και οι αγορές ομολόγων στέλνουν ήδη προειδοποιητικά μηνύματα, την ώρα που οι κεντρικές τράπεζες προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στον πληθωρισμό και στον κίνδυνο να γίνει το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους δυσβάσταχτο.

Η περίπτωση της CoreWeave, μιας από τις εταιρείες που χρηματοδοτούν την ανάπτυξη υποδομών για την Τεχνητή Νοημοσύνη, είναι χαρακτηριστική. Το κόστος ασφάλισης του χρέους της έναντι πιστωτικού κινδύνου εκτινάχθηκε πάνω από τις 1.000 μονάδες βάσης, ενώ οι αποδόσεις των ομολόγων της κινήθηκαν σε επίπεδα που υποδηλώνουν σοβαρή ανησυχία των επενδυτών. Την ίδια στιγμή, οι αποδόσεις των αμερικανικών κρατικών ομολόγων παρέμειναν σε υψηλά επίπεδα, παρά τις έντονες διακυμάνσεις των τελευταίων ημερών.

Δεν πρόκειται, από μόνα τους, για απόδειξη ότι έχει ξεκινήσει μια νέα κρίση χρέους. Είναι, όμως, ενδείξεις ότι οι αγορές γίνονται πολύ πιο επιλεκτικές απέναντι σε όσους χρειάζονται διαρκώς νέα χρηματοδότηση. Και τα ομόλογα συχνά αποτυπώνουν αυτές τις ανησυχίες πριν αυτές περάσουν με την ίδια ένταση στις μετοχές.

Σύνοδος Κορυφής | «Η Ευρώπη διαβαίνει τον Ρουβίκωνα»

Η Ευρώπη δεν είναι θεατής

Η Ευρώπη βρίσκεται στην ίδια δίνη. Οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων και οι διαφορές τους από το γερμανικό Bund παραμένουν κρίσιμος δείκτης του πόσο διαφορετικά αξιολογούν οι αγορές τον κίνδυνο κάθε χώρας. Η Γερμανία εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς, ενώ χώρες με μεγαλύτερες δημοσιονομικές αδυναμίες είναι πιο εκτεθειμένες σε μια νέα αύξηση του κόστους δανεισμού.

Η Ιταλία, για παράδειγμα, είδε την απόδοση του τριετούς ομολόγου της στη δημοπρασία της 13ης Οκτωβρίου να ανεβαίνει στο 3,69%, από 3,43% στην προηγούμενη δημοπρασία. Η μεταβολή αυτή δεν σημαίνει ότι η χώρα βρίσκεται μπροστά σε άμεση κρίση. Δείχνει, ωστόσο, πόσο γρήγορα μπορεί να αυξηθεί το κόστος χρηματοδότησης όταν οι αγορές γίνονται πιο επιφυλακτικές.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι αγορές ασκούν από μόνες τους πίεση στις κυβερνήσεις, περιορίζοντας τα περιθώρια δανεισμού τους. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα βρίσκεται, όπως και η Fed, μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: αν ο πληθωρισμός παραμένει επίμονος, η χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής γίνεται δυσκολότερη· αν, από την άλλη, το κόστος του χρήματος αυξάνεται υπερβολικά, οι πιέσεις στο δημόσιο και ιδιωτικό χρέος εντείνονται.

Η επίκληση του «whatever it takes», που σημάδεψε την παρέμβαση της ΕΚΤ στην κρίση της ευρωζώνης, δεν αρκεί από μόνη της. Χρειάζονται οι κατάλληλες συνθήκες, τα διαθέσιμα εργαλεία και, κυρίως, η πολιτική βούληση να αντιμετωπιστούν οι αιτίες της κρίσης.

Ο προϋπολογισμός αποκαλύπτει τις αντιθέσεις

Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, η δυνατότητα της ΕΕ να συμφωνήσει σε μια κοινή δημοσιονομική απάντηση θα μπορούσε να αποτελέσει ουσιαστική άμυνα απέναντι στους κραδασμούς. Η πρώτη ημέρα της Συνόδου στις Βρυξέλλες, ωστόσο, έδειξε πόσο δύσκολο παραμένει κάτι τέτοιο.

Οι ηγέτες δεν κατάφεραν να γεφυρώσουν τις διαφορές τους για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028–2034. Η αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ύψους σχεδόν 2 τρισ. ευρώ, περιορίστηκε στο αναθεωρημένο διαπραγματευτικό πλαίσιο της ιρλανδικής προεδρίας, στα περίπου 1,62 τρισ. ευρώ. Οι περικοπές και η ανακατανομή των κονδυλίων, όμως, δεν ικανοποίησαν ούτε τις χώρες που συνεισφέρουν περισσότερα στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ούτε εκείνες που εξαρτώνται περισσότερο από τις χρηματοδοτήσεις του.

Οι αποκαλούμενοι «φειδωλοί», με τη Γερμανία και τη Σουηδία μεταξύ των χωρών που ζητούν αυστηρότερο έλεγχο των δαπανών, πιέζουν για περιορισμό του συνολικού κόστους. Στον αντίποδα, οι «Φίλοι της Συνοχής», στους οποίους συμμετέχει και η Ελλάδα, επιμένουν ότι η γεωργία και η περιφερειακή ανάπτυξη δεν μπορούν να πληρώσουν το τίμημα της χρηματοδότησης νέων ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων.

Το δίλημμα είναι πραγματικό. Η ΕΕ χρειάζεται περισσότερους πόρους για την άμυνα, την ανταγωνιστικότητα και τις νέες τεχνολογίες, αλλά δεν μπορεί να αγνοήσει τις πολιτικές που στηρίζουν τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες και τον αγροτικό τομέα. Όταν, όμως, οι κυβερνήσεις διαφωνούν τόσο για το ύψος του προϋπολογισμού όσο και για το ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό, η συζήτηση μετατρέπεται σε διαπραγμάτευση μηδενικού αθροίσματος.

Η πολιτική συγκυρία περιπλέκει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς πιέζει για περιορισμό των δαπανών, ενώ ο Εμανουέλ Μακρόν έχει κάθε λόγο να επιδιώκει μια συμφωνία πριν από τις γαλλικές προεδρικές εκλογές του 2027. Η διαπραγματευτική θέση του Γάλλου προέδρου, ωστόσο, έχει αποδυναμωθεί από τις εσωτερικές πολιτικές δυσκολίες στη χώρα του.

Παράλληλα, η επιμονή των κρατών στις εθνικές τους προτεραιότητες δυσκολεύει τον ρόλο του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, ο οποίος καλείται να αναζητήσει έναν συμβιβασμό χωρίς να διαθέτει την εξουσία να επιβάλει μια λύση στις κυβερνήσεις.

Η ενέργεια, το ETS2 και το κόστος της εθνικής ευελιξίας

Η διαφωνία για τον προϋπολογισμό δεν είναι αποκομμένη από την ενεργειακή κρίση και τις επιπτώσεις της στην ευρωπαϊκή οικονομία. Έξι χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, ζήτησαν να αναβληθεί η ενεργοποίηση του νέου συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών ETS2, που αφορά τα καύσιμα των μεταφορών και τη θέρμανση. Το αίτημα εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια να περιοριστεί η επιβάρυνση νοικοκυριών και επιχειρήσεων από το αυξημένο ενεργειακό κόστος.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ζητά, παράλληλα, μεγαλύτερη δημοσιονομική ευελιξία, ώστε τα κράτη να μπορούν να στηρίξουν τις οικονομίες τους απέναντι στο ενεργειακό σοκ. Το πρόβλημα είναι ότι η ευελιξία αυτή δεν έχει το ίδιο κόστος για όλους. Μια χώρα με ισχυρά δημόσια οικονομικά μπορεί να δανειστεί ευκολότερα και φθηνότερα από μια χώρα που ήδη αντιμετωπίζει υψηλό χρέος και αυξημένες δαπάνες εξυπηρέτησής του.

Χωρίς κοινή ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, η μεγαλύτερη εθνική ευελιξία μπορεί να καταλήξει σε μεγαλύτερο εθνικό δανεισμό. Και αυτός θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί από τις ίδιες αγορές που γίνονται όλο και πιο απαιτητικές απέναντι στους δανειολήπτες.

Έτσι, κάθε κυβέρνηση κινδυνεύει να κληθεί να πληρώσει με βάση τη δική της πιστοληπτική αξιολόγηση για την ενέργεια, την άμυνα και τη στήριξη της Ουκρανίας. Η ίδια ευρωπαϊκή πολιτική μπορεί να έχει εντελώς διαφορετικό κόστος από χώρα σε χώρα. Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα που ανέδειξε η κρίση χρέους της ευρωζώνης το 2011: ένα κοινό νόμισμα δεν εξασφαλίζει από μόνο του κοινή αντοχή απέναντι στις χρηματοπιστωτικές πιέσεις.

Κοινές φιλοδοξίες, χωρίς κοινά μέσα

Στη Σύνοδο αναδείχθηκε ξανά μια αντίφαση που διατρέχει την ευρωπαϊκή πολιτική: οι κυβερνήσεις συμφωνούν συχνά στους μεγάλους στόχους, αλλά διαφωνούν όταν έρχεται η ώρα να αποφασίσουν ποιος θα τους χρηματοδοτήσει.

Η Ευρώπη θέλει να ενισχύσει την άμυνά της, να στηρίξει την Ουκρανία, να επενδύσει στην Τεχνητή Νοημοσύνη και να βελτιώσει την ανταγωνιστικότητά της απέναντι στις ΗΠΑ και την Κίνα. Την ίδια στιγμή, όμως, δυσκολεύεται να συμφωνήσει σε έναν προϋπολογισμό που θα εξασφαλίζει τους απαραίτητους πόρους, αλλά και σε νέες κοινές πηγές εσόδων.

Η έκτακτη Σύνοδος στις 26 Νοεμβρίου δίνει στους «27» ακόμη μία ευκαιρία να αναζητήσουν συμβιβασμό. Δεν εγγυάται, όμως, ότι θα τον βρουν. Οι διαφορές αφορούν όχι μόνο τα ποσά, αλλά και το ίδιο το μοντέλο της Ευρώπης που θέλουν να οικοδομήσουν: μια Ένωση που μοιράζεται το κόστος των κοινών της προτεραιοτήτων ή μια χαλαρότερη συνεργασία, στην οποία κάθε χώρα αναλαμβάνει να χρηματοδοτήσει τις υποχρεώσεις της με βάση τις δικές της δυνατότητες.

Μέχρι τότε, οι αγορές θα συνεχίσουν να αποτιμούν τον κίνδυνο και να καθορίζουν το κόστος του χρήματος. Δεν μπορούν να αποφασίσουν για το μέλλον της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Μπορούν, όμως, να κάνουν πολύ ακριβότερη την αναβολή των αποφάσεων.

Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα: μια Ένωση που δυσκολεύεται να συμφωνήσει στα μέσα για να πετύχει τους στόχους της κινδυνεύει να αποδειχθεί λιγότερο ανθεκτική ακριβώς τη στιγμή που οι οικονομικές και γεωπολιτικές πιέσεις απαιτούν περισσότερη κοινή δράση. Η (ενδό)ρήξη δεν είναι προδιαγεγραμμένη. Αν, όμως, οι αντιφάσεις παραμείνουν άλυτες, ο λογαριασμός θα είναι πιθανότερο να καταλήξει στους πιο αδύναμους κρίκους της.

AI Takeaways

Η διαφωνία για τον προϋπολογισμό της ΕΕ 2028–2034 αποκαλύπτει τις διαφορετικές προτεραιότητες των κρατών-μελών και τη δυσκολία επίτευξης συμβιβασμού. Reuters+1
Η πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας προβλέπει προϋπολογισμό €1,62 τρισ. και περικοπή €141 δισ. σε σχέση με την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με τις διαπραγματεύσεις να παραμένουν ανοιχτές. irish-presidency.consilium.europa.eu+1
Η άνοδος του κόστους δανεισμού της CoreWeave αποτελεί ένδειξη αυξημένης ανησυχίας των αγορών για τη χρηματοδότηση των υποδομών Τεχνητής Νοημοσύνης. Δεν αποτελεί, από μόνη της, απόδειξη γενικευμένης κρίσης χρέους. Financial Times+1
Οι διαφορές στο κόστος δανεισμού των κρατών περιορίζουν τα περιθώρια δημοσιονομικής στήριξης και ενδέχεται να εντείνουν τις ανισότητες στο εσωτερικό της ευρωζώνης.
Το βασικό διακύβευμα είναι αν η ΕΕ θα εξασφαλίσει κοινά χρηματοδοτικά μέσα για την άμυνα, την ενέργεια και την ανταγωνιστικότητα ή αν το βάρος θα παραμείνει κυρίως στις εθνικές κυβερνήσεις.