Πώς μια χώρα με πληθωρισμό 30%, επιτόκια στο 35% και το νόμισμα να υποτιμάται 1% με 2% τον μήνα καταφέρνει να αναπτύσσεται δυναμικά και να εξελίσσεται σε διεθνές παραγωγικό και εξαγωγικό κέντρο – Οδοιπορικό στα ματωμένα χώματα της Μικράς Ασίας
Για τον έλληνα επισκέπτη που ταξιδεύει στα ματωμένα χώματα της Μικράς Ασίας και της μαρτυρικής Σμύρνης το συναισθηματικό φορτίο είναι βαρύ και ασήκωτο. Και βαραίνει ακόμη περισσότερο σαν βλέπει, έναν αιώνα μετά τη μεγάλη καταστροφή του 1922, ταπεινωμένα τα απομεινάρια της μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στην Ιωνική και Αιολίδα γη.
Μνήμη και ιστορία
Τα αρχοντικά των πλούσιων Ελλήνων της Σμύρνης κάηκαν στην πολυήμερη πυρκαγιά που έβαλαν οι άτακτοι παραστρατιωτικοί Τσέτες εκείνον τον τραγικό Σεπτέμβρη.
Στην προκυμαία, όπου εξελίχθηκε η σφαγή και ο διωγμός των Σμυρναίων, στέκει σχεδόν μόνη όρθια η νεοκλασική οικία Καπετανάκη, όπου σήμερα έπειτα από χρόνια προσπαθειών πέρασε στο ελληνικό κράτος και στεγάζει το ελληνικό Προξενείο. Εκεί κοντά ξεχωρίζει και η οικία Σπάρταλη, η οποία όμως έχει μετατραπεί σε Μουσείο του Κεμάλ Ατατούρκ.
Στα πιο εσωτερικά σοκάκια σώθηκαν επίσης κάτι λίγα τυπικής σμυρναίικης αρχιτεκτονικής σπίτια που ήταν κοντά στις φραγκολεβαντίνικες γειτονιές. Παρά τη φθορά του χρόνου στέκουν ακόμη ζωντανά, υπό τουρκική ιδιοκτησία βεβαίως, με τα αρχικά ωστόσο των πρώτων ιδιοκτητών και τη χρονολογία ανέγερσής τους στις μετόπες να βεβαιώνουν την ελληνικότητά τους.
Πιο μέσα στην περιοχή των νοσοκομείων, στην άλλοτε οδό Χατζηφράγκου, σώζεται το ξακουστό σε εκείνα τα χρόνια Ελληνικό Κεντρικό Παρθεναγωγείο, νοτιότερα στην πλατεία Κονάκ συναντά κανείς το εμβληματικό Ρολόι και πίσω του στέκει το επιβλητικά κυβερνητικό κτίριο, η καταγωγή του οποίου προδίδεται από τα ιωνικά στοιχεία της πρόσοψής του. Εκεί μαρτύρησε ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος.
Από τις δεκάδες ορθόδοξες εκκλησιές της πόλης σώθηκε μόνο ο Αγιος Βουκόλος, αφιερωμένος στον ομώνυμο πρώτο επίσκοπο Σμύρνης, χτισμένος από δωρεές των κυριών του ανθηρού λιμανιού. Ο ναός έχει αποκατασταθεί, είναι επισκέψιμος, αλλά μέχρι εκεί. Λειτουργούσα ορθόδοξη Εκκλησία δεν υπάρχει στη Σμύρνη και το περιορισμένο εκκλησίασμα, λίγων εκατοντάδων πιστών, όχι απαραιτήτως Ελλήνων, φιλοξενείται σε καθολικό ναό της πόλης. Στην ευρύτερη περιοχή νοτίως της Σμύρνης οι διασωθείσες περιουσίες και οικίες Ελλήνων είναι περισσότερες, όλες πάντα υπό τον έλεγχο των Τούρκων.
Στο Τσεσμέ απέναντι από τη Χίο τα ελληνικά νεοκλασικά κυριαρχούν στον κεντρικό τουριστικό δρόμο προς τη θάλασσα. Εκεί πρόσφατα αναστηλώθηκε ο ναός του Αγίου Χαραλάμπους, ο οποίος ωστόσο λειτουργεί ως πολιτιστικό κέντρο. Στα κοντινά Αλάτσατα διασώθηκε ο Ιερός Ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου, η λεγόμενη Παναγία η Αλατσιανή. Η περίβολος του ναού είχε στρωθεί με μικρά άσπρα και μαύρα βότσαλα φερμένα από την παραλία Μαύρα Βόλια της Χίου. Ο ναός λειτουργεί ως τζαμί, με μια τεράστια πράσινη κουρτίνα να κρύβει το διασωθέν μαρμάρινο τέμπλο που είχε φιλοτεχνήσει ο τηνιακός μαρμαρογλύπτης Ιωάννης Χαλεπάς, πατέρας του Γιαννούλη Χαλεπά. Λέγεται ότι στον Χαλεπά προσφέρθηκαν 750 χρυσές λίρες για την κατασκευή του τέμπλου, ποσό υπερβολικά υψηλά για τα δεδομένα της εποχής. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί. Ωστόσο το τέμπλο διασώθηκε άρτιο και μάλιστα στο πλαίσιο αναστήλωσης του μνημείου καθαρίστηκε και αποκαταστάθηκε πλήρως. Το 2011 ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος τέλεσε λειτουργία εκεί.
Λίγα χιλιόμετρα από τα Αλάτσατα συναντά κανείς τα Βουρλά όπου στα κλασικά χρόνια στέκονταν οι αρχαίες Κλαζομενές, ονομαστές για τον πλούτο και το θράσος των κατοίκων της. «Εξεστι Κλαζομενίοις ασχημονείν», «συνηθίζεται στους Κλαζομενίους να φέρονται απρεπώς», έλεγαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι μετά την επίσκεψη αντιπροσώπων τους στη Σπάρτη, όπου λέρωσαν με καπνιά τους θρόνους των Εφόρων της πόλης.
Το 1922 τα Βουρλά είχαν 35.000 Ελληνες και σήμερα συναντά κανείς πολλά ελληνικά σπίτια στα σοκάκια της πόλης. Στο επίνειο των Βουρλών, στη Σκάλα, συναντά κανείς το καφενείο του Μπάτη και δίπλα του στέκει η παραθεριστική κατοικία της οικογένειας Σεφεριάδη, όπου πέρναγαν τα καλοκαίρια τους μέχρι την ηλικία των 14-15 ετών ο Γιώργος Σεφέρης και η αδελφή του Ιωάννα Τσάτσου.
Βορειότερα της Σμύρνης, περίπου 100 χιλιόμετρα μακριά φθάνει κανείς στην Πέργαμο, όπου δεσπόζει ομώνυμη Ακρόπολη. Οι αμύθητοι θησαυροί της Περγάμου έχουν μεταφερθεί στο Μουσείο του Βερολίνου και στην ανατολική έξοδο της πόλης βλέπει κανείς το περίφημο Ασκληπιείο της Περγάμου με το θέατρό του, όπου οι γιατροί των αρχαίων χρόνων εφάρμοζαν συνταγές αυθυποβολής για τη θεραπεία των ασθενών τους. Αφού ολοκλήρωναν την ημερήσια νοσηλεία με τα βότανα και τα διαθέσιμα για κάθε ασθένεια φάρμακα της εποχής, οι ασθενείς περνούσαν από μια υπόγεια σήραγγα, στα υψηλά πλευρά της οποίας υπήρχαν κεραμικά ηχεία μέσω των οποίων οι γιατροί μετέδιδαν ευχές και προτροπές και οι θεραπευόμενοι ένιωθαν ότι τους μιλά ο θεός Ασκληπιός.
Σαράντα πέντε χιλιόμετρα από εκεί απέναντι από τη Λέσβο στέκει το Αϊβαλί, οι αρχαίες Κυδωνίες, μια πόλη σχεδόν αμιγώς ελληνική μέχρι το 1922. Σήμερα ούτε εκεί ζουν Ελληνες. Η παλαιά πόλη ωστόσο διατηρεί αναλλοίωτο τον παραδοσιακό της χαρακτήρα. Οι εκκλησιές, παρότι έχουν μετατραπεί σε τζαμιά, στέκουν μεγαλοπρεπείς. Ο ιστορικός ναός της Παναγίας των Ορφανών είναι στέρεος, στην πάνω γειτονία συναντά κανείς τα ερείπια του ναού της Αγίας Τριάδας και απέναντί του στέκει το σπίτι του Ηλία Βενέζη, το οποίο ταυτοποιήθηκε το 1970 από την αδελφή του Αγάπη σε ένα ταξίδι με τον σύζυγό της Πέτρο Μολυβιάτη.
Το σπίτι του Βενέζη κινδύνευσε με κατάρρευση αλλά έπειτα από συντονισμένες πιέσεις ο τούρκος ιδιοκτήτης του ανέλαβε το 2024 εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης. Στα σοκάκια της πόλης όπου κυριαρχούν οι ελληνικές επαύλεις και τα αρχοντικά της προ του 1922 εποχής συναντά κανείς και το σπίτι του εμβληματικού αγιογράφου και λογοτέχνη της γενιάς του ’30 Φώτη Κόντογλου. Λίγα χιλιόμετρα από το Αϊβαλί βρίσκει κανείς τα Μοσχονήσια, ένα σύμπλεγμα μικρών νησίδων, όπου επίσης κυριαρχούν τα ελληνικά οικοδομήματα.
Κυρίαρχος ο ναός των Ταξιαρχών, ο οποίος αγοράστηκε και αναπαλαιώθηκε από τον 95χρονο σήμερα τούρκο δισεκατομμυριούχο Ραχμί Κοτς και πλέον λειτουργεί ως μουσείο, στην είσοδο του οποίου έχει τοποθετήσει ένα εγγλέζικο τρακτέρ του 1949, που προκαλεί τα αισθήματα των θρησκευόμενων ελλήνων επισκεπτών. Περιττό να σημειώσουμε ότι ο ζάπλουτος επιχειρηματίας έχει αγοράσει για 49 χρόνια τη μαρίνα της Μυτιλήνης, έχει προχωρήσει στην αγορά ενός εμβληματικού ελαιοτριβείου, έχει αποκαταστήσει ένα ιστορικό καφενείο στη Λέσβο, όπου απολαμβάνει τιμές από τις εκεί Αρχές.
Η σύγχρονη πόλη
Η Σμύρνη και τα παράλια της Μικράς Ασίας ωστόσο δεν προσφέρουν μόνο εικόνες ιστορικής μνήμης. Αποδίδουν και τη θέση και την επίδοση της σύγχρονης Τουρκίας. Ο ταξιδιώτης εκπλήσσεται από τον δυναμισμό, την ανάπτυξη και την οικονομική πρόοδο που αποπνέει η χώρα του Ταγίπ Ερντογάν. Η Τουρκία έχει μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε μοντέρνο παραγωγικό κέντρο. Παράγει τα πάντα, από νυφικά, όπως δηλώνουν τα άπειρα εξειδικευμένα καταστήματα που βλέπει κανείς στους εμπορικούς δρόμους της Σμύρνης, μέχρι αυτοκίνητα και ανεμογεννήτριες, που δεν τοποθετούνται μόνο στα βουνά, παρά και στους κάμπους. Για να μην αναφερθούμε στην άνθηση της σύγχρονης αμυντικής βιομηχανίας. Ενδεικτικό των παραγωγικών δυνατοτήτων της γείτονος είναι το γεγονός ότι η Σμύρνη, η τρίτη μεγαλύτερη πόλη της Τουρκίας, με πληθυσμό κοντά στα πέντε εκατομμύρια κατοίκους, διαθέτει τρεις ζώνες ελεύθερων συναλλαγών, δεκαεπτά επισήμως χωροθετημένες βιομηχανικές ζώνες και ένα τεράστιο εκθεσιακό κέντρο που φιλοξενεί περισσότερες από 65 μεγάλες εξειδικευμένες εκθέσεις τον χρόνο.
Τα πανεπιστήμια είναι δυναμικά, συγκεντρώνουν φοιτητές από την ευρύτερη και συγγενή Κεντρική Ασία. Το αεροδρόμιο της Σμύρνης κατακλύζεται από νέους Αζέρους, Τουρκμένιους, Καζακστανούς και Ουζμπέκους. Το νέο Πολυτεχνείο στις Αγριλιές, περίπου 30 χιλιόμετρα από τη Σμύρνη, είναι συνδεδεμένο με το ΜΙΤ και σε έκταση τριπλάσιο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Οι κατασκευές επίσης κυριαρχούν, η χώρα επανοικοδομείται στην κυριολεξία. Επικρατεί πρωτοφανής οικοδομικός οργασμός.
Από το Τσεσμέ μέχρι τη Σμύρνη και από εκεί έως το Αϊβαλί, σε μια απόσταση περίπου 200 χιλιομέτρων δεν βλέπεις παλιά πόλη ή παλιό χωριό, παρά γειτονιές νεόκτιστων μοντέρνων αντισεισμικών κατοικιών, ορθά ρυμοτομημένων, με ελεύθερους χώρους και τις απαιτούμενες υποδομές. Τα έργα ανάπλασης και ανοικοδόμησης ελέγχει ένα κρατικό σχήμα Διοίκησης Ανάπτυξης Οικισμών Τουρκίας, με το κωδικό όνομα ΤΟΚΙ (Toplu Konut Idaresi Bagkanligi), που επιβλέπει την κατασκευή μαζικών οικιστικών έργων και κοινωνικών κατοικιών.
Το συγκεκριμένο σχήμα επιλέγει τη δημόσια γη ανέγερσης κατοικιών, ορίζει τις όποιες οικιστικές ζώνες, οργανώνει τις απαραίτητες υποδομές, τους δρόμους, την πρόσβαση και τη διασύνδεση με τα δίκτυα νερού, φυσικού αερίου και ηλεκτροδότησης και αμέσως μετά προβαίνει σε δημόσιους μειοδοτικούς διαγωνισμούς. Οι ιδιώτες κατασκευαστές που μειοδοτούν αναλαμβάνουν την κατασκευή βάσει συγκεκριμένων προδιαγραφών και έχουν την ευθύνη του μάρκετινγκ και της πώλησης των διαμερισμάτων. Η κρατική εταιρεία λαμβάνει ένα ποσοστό των εσόδων από την πώληση των ακινήτων, τα οποία και επανεπενδύει για την ανάπτυξη νέων οικιστικών ζωνών και περιοχών. Το εντυπωσιακό είναι ότι οι τιμές στις λαϊκές γειτονιές της Σμύρνης δεν ξεπερνούν τα 1.500 δολάρια το τετραγωνικό μέτρο. Και στο πολυτελές Κορδελιό, όπου στα καλά χρόνια οι πλούσιοι Σμυρνιοί διατηρούσαν εξοχικές κατοικίες τους, δεν ξεπερνούν τις 3.000 δολάρια το τ.μ.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η λειτουργία του εν λόγω σχήματος δεν επιβαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό και επιπλέον έχει ευθύνη της ανάπλασης μεγάλων περιοχών. Η συγκεκριμένη εταιρεία πέτυχε την ανάπλαση της παράκτιας ζώνης του κόλπου της Σμύρνης, μήκους περίπου 30 χιλιομέτρων, αποδίδοντας ένα έργο μοναδικό που έχει αναβαθμίσει ουσιαστικά τη ζωή της πόλης. Γενικώς οι εικόνες που μεταφέρει η σύγχρονη Τουρκία δηλώνουν δυναμισμό και παραπέμπουν σε οικονομία υψηλών παραγωγικών δυνατοτήτων. Αναπτύσσεται με ρυθμούς κοντά στο 3,5% τα τελευταία χρόνια, φέτος κινείται χαμηλότερα λόγω της διεθνούς αστάθειας και του χρόνου οι οικονομικές αρχές αναμένουν εκτίναξη στο 4,2%. Το ΑΕΠ ανέρχεται σε 1,6 τρισ. δολάρια και η τουρκική οικονομία είναι 16η παγκοσμίως και γι’ αυτό μετέχει στους G20, στο κλαμπ των 20 πλουσιότερων χωρών του πλανήτη.
Η τουρκική οικονομία ωστόσο μοιάζει δισυπόστατη. Το κράτος δεν έχει ελλείμματα, το τουρκικό δημόσιο χρέος ανέρχεται μόλις στο 25% του ΑΕΠ. Παρά ταύτα ο πληθωρισμός είναι στο 30%, τα επιτόκια κινούνται στη ζώνη του 35% και το νόμισμα, η τουρκική λίρα, διολισθαίνει 1% με 2% τον μήνα. Οι πολίτες ζουν σχεδόν καθημερινά τη μεταβολή των ισοτιμιών, οι ουρές στα ΑΤΜ είναι βασανιστικές, για ένα γεύμα χρειάζεται να κουβαλάς μαζί σου πακέτα χαρτονομισμάτων. Σε αυτή την παράταιρη συνθήκη ο ιδιωτικός τομέας είναι δυναμικός, ταχέως αναπτυσσόμενος, αλλά υπερδανεισμένος και ευάλωτος στα νομισματικά σοκ και στις γρήγορες μεταβολές των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Παρά ταύτα καταφέρνει να στέκεται, να παράγει και να εξάγει. Φέτος οι τουρκικές εξαγωγές σε δωδεκάμηνη βάση ξεπερνούν τα 270 δισ. δολάρια και ο προηγούμενος Σεπτέμβρης έδειξε αύξηση της τάξεως του 15,4%.
Από αυτή τη δισυποστασία ωστόσο αναδεικνύεται το τουρκικό παράδοξο. Πώς μια οικονομία με τόσες ανισορροπίες, κινούμενη κόντρα στις νόρμες και τις συνταγές των διεθνών οργανισμών καταφέρνει να αναπτύσσεται δυναμικά και να εξελίσσεται σε πανίσχυρο παραγωγικό κέντρο που φιλοδοξεί να υποκαταστήσει την Κίνα στην Ευρώπη; Και τι άραγε μπορεί να σημαίνει για την Ελλάδα η ραγδαία τουρκική ανάπτυξη;
Η επίσκεψη στη Σμύρνη και στα παράλια της Μικράς Ασίας οργανώθηκε από τον Σύλλογο Δομοκιτών Αθήνας με τη βοήθεια, στην επιλογή των μνημείων, των τόπων και στην ξενάγηση, του προ πεντηκονταετίας καθηγητή μας στο Γυμνάσιο Δομοκού, κ. Γ. Αρχοντάκη, προέδρου σήμερα της εν Αθήναις
Ενωσης Σμυρναίων.