Τουλάχιστον 30 παιδιά, στην πλειονότητά τους βρετανικής καταγωγής, εικάζεται ότι γεννήθηκαν μέσω θεραπειών εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF) στα κατεχόμενα της Κύπρου με τη χρήση λανθασμένων δοτών σπέρματος ή ωαρίων.
Σε όλες τις περιπτώσεις, οι γονείς υποψιάζονται ότι δεν χρησιμοποιήθηκαν οι δότες που οι ίδιοι είχαν επιλέξει.
Τα νέα αυτά στοιχεία προέρχονται από ευρύτερη έρευνα του BBC, το οποίο νωρίτερα φέτος είχε φέρει στο φως τις πρώτες επτά υποθέσεις.
Όλοι οι γονείς δηλώνουν ότι είχαν επιλέξει προσεκτικά ανώνυμους δότες, συνεκτιμώντας στοιχεία όπως το ιατρικό ιστορικό, την εξωτερική εμφάνιση, την προσωπικότητα, το μορφωτικό επίπεδο και τα ενδιαφέροντά τους. Ωστόσο, εκφράζουν πλέον σοβαρές αμφιβολίες για το αν πράγματι χρησιμοποιήθηκε το υλικό των δοτών που ζήτησαν.
Μάλιστα, τα μισά από τα 30 παιδιά γεννήθηκαν μετά από θεραπείες σε μία συγκεκριμένη κλινική, το Dogus IVF Centre.
«Πρόκειται για απόλυτο σκάνδαλο», δηλώνει η Ρέιτσελ, μία από τις μητέρες, η οποία πρόσφατα ανακάλυψε ότι η κλινική χρησιμοποίησε σπέρμα διαφορετικού δότη από αυτόν που είχε συμφωνηθεί.
Στη φροντίδα πολλών από αυτούς τους ασθενείς στην κλινική Dogus εμπλέκονται τρία πρόσωπα: η γιατρός Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ, ο γιατρός Σεβκέτ Αλπτούρκ και η συντονίστρια ασθενών Τζούλι Χόντσον.
Οι γονείς εκτιμούν ότι τα συγκεκριμένα στελέχη τους παραπλάνησαν. Η γιατρός Φιρντέβς αρνείται κάθε κατηγορία για παρατυπία, ενώ ο Αλπτούρκ και η Χόντσον δεν έχουν απαντήσει στα ερωτήματα που τους τέθηκαν.
Την ίδια στιγμή, το BBC αποκαλύπτει ότι η μεγαλύτερη τράπεζα σπέρματος στον κόσμο, η Cryos International, έχει βάλει την κλινική Dogus σε «μαύρη λίστα» ήδη από το 2016.
Στη Βόρεια Κύπρο —μια περιοχή όπου δεν ισχύει το ευρωπαϊκό δίκαιο και αναγνωρίζεται διπλωματικά μόνο από την Τουρκία— το ρυθμιστικό πλαίσιο για τις κλινικές γονιμότητας είναι εξαιρετικά χαλαρό. Οι κλινικές υπόσχονται χαμηλές τιμές, υψηλά ποσοστά επιτυχίας και μεγάλη ποικιλία δοτών, αποτελώντας έναν από τους δημοφιλέστερους προορισμούς για Βρετανούς που αναζητούν θεραπείες στο εξωτερικό.
Το σκάνδαλο ήρθε για πρώτη φορά στο φως τον Μάρτιο, όταν μια μικρή ομάδα γονέων αντιλήφθηκε ότι είχε εξαπατηθεί. Τότε, το τοπικό «Υπουργείο Υγείας» διαμήνυσε ότι ξεκινά επίσημη έρευνα, χωρίς ωστόσο να δώσει νεότερες πληροφορίες παρά τα επανειλημμένα αιτήματα.
Έκτοτε, επιπλέον γονείς επικοινώνησαν με το BBC καταθέτοντας παρόμοιες καταγγελίες. Η πλειονότητα ανέφερε ότι οι κλινικές τους υπόσχονταν ελεγμένους και υγιείς δότες από τη Δυτική Ευρώπη, όμως μετά τη γέννηση των παιδιών άρχισαν να γεννώνται υποψίες.
Έντεκα από τα 30 παιδιά έχουν ήδη υποβληθεί σε τεστ DNA, τα οποία έδειξαν γενετική καταγωγή από την Τουρκία και τις γύρω περιοχές —κάτι που επιβεβαιώνει ότι δεν χρησιμοποιήθηκε το σπέρμα ή τα ωάρια των επιλεγμένων δοτών. Οι περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις αφορούν θεραπείες που έγιναν στην κλινική Dogus μεταξύ 2012 και 2024.
Οι οικογένειες ζουν πλέον με την αγωνία και τα αναπάντητα ερωτήματα για την πραγματική καταγωγή και το ιατρικό ιστορικό των παιδιών τους.
«Αυτές οι αναφορές είναι βαθιά ανησυχητικές», δήλωσε η Λόρα Μπρίτζενς, ιδρύτρια της οργάνωσης Donor Conceived UK. «Είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα για κάθε άνθρωπο που προέρχεται από δότη να γνωρίζει την αλήθεια για τις ρίζες του».
Η περίπτωση της Ρέιτσελ: Λάθος δότης σπέρματος
Η Ρέιτσελ βασανιζόταν για χρόνια με την υποψία ότι της είχε δοθεί λάθος δότης σπέρματος κατά τη θεραπεία της στο Dogus IVF Centre.
Αφότου διάβασε το πρώτο δημοσίευμα, αποφάσισε μαζί με τον 13χρονο γιο της, Τζόνα, να κάνουν τεστ DNA. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν τους χειρότερους φόβους της.
«Πίστευα πως η κλινική είχε κάνει ένα μεμονωμένο λάθος», ανέφερε. Όταν όμως ενημερώθηκε για τις υπόλοιπες οικογένειες, συμπλήρωσε: «Τώρα φαίνεται πως πρόκειται για κάτι πολύ μεγαλύτερο και σκοπίμως εξαπατητικό».
Η Ρέιτσελ είχε επιλέξει το Dogus το 2012, μέσω της συντονίστριας Τζούλι Χόντσον, η οποία λειτουργούσε ως ενδιάμεσος με τη γιατρό Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ. Τότε, στα 39 της, η Ρέιτσελ χρειαζόταν δότη σπέρματος για εργαστηριακή γονιμοποίηση.
Το πακέτο κόστιζε περίπου 4.000 ευρώ (πολύ φθηνότερα από το Ηνωμένο Βασίλειο) και περιλάμβανε σπέρμα από τη δανέζικη τράπεζα Cryos International. Η ίδια είχε επιλέξει έναν ανώνυμο Δανό δότη (με το ψευδώνυμο “Ditto”), ο οποίος δήλωνε πρόθυμος να αποκαλύψει την ταυτότητά του στα παιδιά όταν εκείνα έκλειναν τα 18.
«Ήθελα το παιδί μου να έχει τη δυνατότητα να επικοινωνήσει με τον δότη αν το επιθυμούσε. Για ένα παιδί που ψάχνει την ταυτότητά του, αυτό μπορεί να είναι καθοριστικό», εξήγησε.
Παρά τις διαβεβαιώσεις ότι η παραγγελία θα γινόταν κανονικά, οι υποψίες άρχισαν όταν η κλινική αρνιόταν επανειλημμένα να της αποστείλει το ιατρικό πιστοποιητικό χρήσης του συγκεκριμένου σπέρματος. Επιπλέον, η εξωτερική εμφάνιση του μικρού Τζόνα όταν γεννήθηκε δεν έμοιαζε ούτε με τη δική της ούτε με την περιγραφή του Δανού δότη.
Τα αποτελέσματα του DNA επιβεβαίωσαν ότι ο Τζόνα είναι βιολογικό της παιδί, αλλά ο δότης δεν ήταν ο «Ditto».
Μετά την εξέταση των στοιχείων, η τράπεζα Cryos δήλωσε στο BBC News ότι ουδέποτε απέστειλε σπέρμα στην κλινική Dogus, παρά το γεγονός ότι η κλινική διαφήμιζε τη συνεργασία μαζί της ως βασικό της πλεονέκτημα για χρόνια.
Η Ρέιτσελ τονίζει ότι αυτό δεν αλλάζει την αγάπη της για τον γιο της, αλλά πληγώνεται στην ιδέα ότι ο Τζόνα έχασε για πάντα την ευκαιρία να γνωρίσει τον πραγματικό του δότη ή πιθανά βιολογικά του αδέλφια.
Ιατρική αμέλεια ή εσκεμμένη εξαπάτηση;
Ειδικοί στη γονιμότητα δήλωσαν σοκαρισμένοι στο BBC. Όπως σημειώνουν, η τυχαία χρήση λάθος δότη είναι εξαιρετικά σπάνια. Το να συμβεί όμως ένα τέτοιο σφάλμα σε τόσες πολλές περιπτώσεις υποδηλώνει είτε εγκληματική αμέλεια είτε εσκεμμένη εξαπάτηση.
Η Βρετανική Εταιρεία Γονιμότητας έκανε λόγο για «συστημικό πρόβλημα που ξεπερνά τα όρια ενός επίορκου γιατρού ή μιας μεμονωμένης κλινικής».
Από τις 15 υποθέσεις της Dogus:
- Ο Δρ. Σεβκέτ Αλπτούρκ, ιδιοκτήτης και επιστημονικός υπεύθυνος της κλινικής, είχε αναλάβει 6 από τις οικογένειες. Δεν απάντησε στα ερωτήματα του BBC.
- Η Δρ. Φιρντέβς είχε αναλάβει τις υπόλοιπες 9 υποθέσεις (καθώς και άλλες 9 σε άλλες κλινικές, όπως η Miracle IVF που διευθύνει σήμερα). Η ίδια υποστηρίζει ότι υπεύθυνος για την έγκριση των διαδικασιών ήταν ο Αλπτούρκ, ενώ δηλώνει ότι η προμήθεια σπέρματος δεν ήταν δική της αρμοδιότητα.
- Η συντονίστρια Τζούλι Χόντσον, η οποία διαβεβαίωνε γραπτώς τους ασθενείς ότι η γιατρός παράγγελνε το σπέρμα από την Cryos, δεν έχει απαντήσει σε καμία κλήση.
Ο διευθύνων σύμβουλος της Cryos, Όλε Σου (Ole Schou), δήλωσε συγκλονισμένος και αποκάλυψε ότι η τράπεζα είχε κόψει κάθε επαφή με την Dogus από το 2016, όταν διαπίστωσε ότι η κλινική εισέπραττε χρήματα για σπέρμα της Cryos χωρίς να κάνει ποτέ την παραγγελία. Παράλληλα, η Cryos ανέστειλε τη συνεργασία της και με τη Δρ. Φιρντέβς και την κλινική Miracle IVF έως ότου ολοκληρωθούν οι έρευνες.
Για μεγάλο μέρος της ζωής του, ο 13χρονος Τζόνα πίστευε ότι ήταν κατά το ήμισυ Δανός. Το τεστ DNA έδειξε ότι έχει καταγωγή από την Τουρκία και τη Νότια Ευρώπη.
«Ευτυχώς ο Τζόνα αντιμετώπισε με ενθουσιασμό την ανακάλυψη των νέων του ριζών», καταλήγει η Ρέιτσελ. «Όμως αυτό που συνέβη είναι απαράδεκτο. Είναι ένα τεράστιο ζήτημα που θα μπορούσε να του έχει προκαλέσει σοβαρό ψυχικό τραύμα».