Οι συνήθως άφθονες εξαγωγές σιτηρών της Ουκρανίας έχουν εγκλωβιστεί στη χώρα, ανάμεσα στις ρωσικές επιθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα, την ξηρασία στον Δούναβη και τις αντιδράσεις ορισμένων από τους στενότερους συμμάχους του Κιέβου. Και αυτό – όπως προειδοποιούν αναλυτές στο Politico – αποτελεί κακό νέο για τις παγκόσμιες τιμές των τροφίμων.
«Εάν συνεχιστεί αυτή η κατάσταση, θα έχουμε ξανά μια παγκόσμια αύξηση των τιμών κατά τουλάχιστον 25% με 30%, με όλες τις συνέπειες που είδαμε το 2022 στον παγκόσμιο πληθωρισμό των τροφίμων», προειδοποίησε από την πλευρά του ο υπουργός Γεωργίας της Ουκρανίας, Τάρας Βισότσκι.
Το Κίεβο αναζητά για άλλη μια φορά διέξοδο μέσω Ευρώπης, αλλά…
Με τα πυραυλικά πλήγματα να κρατούν τα φορτηγά πλοία μακριά από τα ουκρανικά λιμάνια, το Κίεβο αναζητεί επειγόντως, για ακόμη μία φορά, μια διέξοδο μέσω της Ευρώπης. Ωστόσο, οι εναλλακτικές χερσαίες διαδρομές περνούν από χώρες της ΕΕ, μεταξύ των οποίων η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία, όπου προηγούμενα κύματα ουκρανικών σιτηρών είχαν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο εσωτερικό των χωρών, λόγω ανταγωνισμού από τους εγχώριους παραγωγούς.
Η προηγούμενη μεγάλη αύξηση των ουκρανικών αγροτικών εξαγωγών μέσω της Ανατολικής Ευρώπης είχε πυροδοτήσει μαζικές κινητοποιήσεις αγροτών, ιδιαίτερα στην Πολωνία. Οι παραγωγοί διαμαρτύρονταν ότι τα φθηνά ουκρανικά προϊόντα, τα οποία υποτίθεται ότι θα διέρχονταν απλώς από την περιοχή, τελικά κατέληγαν στις εγχώριες αγορές.
Τελικά, η Πολωνία επέβαλε το 2023 απαγόρευση στις εισαγωγές ουκρανικών σιτηρών, ενώ ανάλογα μέτρα έλαβαν και η Ουγγαρία και η Σλοβακία, αψηφώντας τους εμπορικούς κανόνες της ΕΕ και επιβαρύνοντας τις σχέσεις τους με την Ουκρανία.
Οι νέες εκκλήσεις του Κιέβου – καθώς και οι διαβεβαιώσεις ότι τα σιτηρά θα διέρχονται μόνο μέσω των γειτονικών χωρών της ΕΕ – ανάγκασαν τη Βαρσοβία να καθησυχάσει τους Πολωνούς αγρότες ότι κανένα μέρος των φορτίων δεν πρόκειται να καταλήξει στην πολωνική αγορά. «Κάνουμε τα πάντα ώστε να διατηρηθεί το εμπάργκο», δήλωσε τη Δευτέρα στο Radio ZET ο Πολωνός υπουργός Γεωργίας, Στέφαν Κραγιέφσκι, αναφερόμενος στην απαγόρευση εισαγωγής ουκρανικών σιτηρών στην Πολωνία.
Εγκλωβισμένα στην Ουκρανία τα σιτηρά
Η Ουκρανία, μία από τις μεγαλύτερες παραγωγούς σιτηρών στον κόσμο, μεταφέρει υπό φυσιολογικές συνθήκες περισσότερο από το 90% των αγροτικών εξαγωγών της διά θαλάσσης. Η διακοπή αυτού του εμπορίου μετά το ξέσπασμα του πολέμου με τη Ρωσία, το 2022, συνέβαλε στην εκτόξευση των παγκόσμιων τιμών των τροφίμων σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Η προηγούμενη Συμφωνία της Μαύρης Θάλασσας βοήθησε στην αποκλιμάκωση του προβλήματος, επιτρέποντας τη διέλευση των σιτηρών από τη θάλασσα εν μέσω πολέμου.
Ωστόσο το φετινό καλοκαίρι, Ουκρανία και Ρωσία έχουν εντείνει τις επιθέσεις τους σε λιμάνια και πλοία, καθιστώντας τη Μαύρη Θάλασσα μια εξαιρετικά επικίνδυνη διαδρομή και στην πράξη απροσπέλαστη, λόγω του υψηλού ρίσκου που αρνούνται να αναλάβουν ναυτιλιακές εταιρείες και πληρώματα. Οι δε εναλλακτικές διαδρομές, όπως οι γειτονικές χώρες και ο Δούναβης, έχουν «κλείσει», είτε λόγω αντιδράσεων – όπως προαναφέρθηκε – είτε λόγω της ξηρασίας, που έχει μειώσει τη στάθμη του ποταμού δυσκολεύοντας τον πλου πλοίων με μεγάλο φορτίο.
Η Ουκρανία εξήγαγε μόλις 463.000 μετρικούς τόνους σιτηρών κατά τις πρώτες εννέα ημέρες του Αυγούστου – περίπου το ένα τρίτο του συνηθισμένου ρυθμού – σύμφωνα με τον Βισότσκι. Έως τον Νοέμβριο, όταν θα αρχίσει να εισέρχεται στις αποθήκες η νέα σοδειά, η χώρα κινδυνεύει να μην έχει πλέον επαρκείς αποθηκευτικούς χώρους για τα σιτηρά που δεν μπορεί να εξαγάγει.
Την περασμένη εβδομάδα το Κίεβο ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκτακτη βοήθεια ύψους 220 εκατ. ευρώ, προκειμένου να στηριχθούν οι αγρότες απέναντι στις συνέπειες της διακοπής των εξαγωγών. Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επιβεβαίωσε ότι το σχετικό αίτημα έχει παραληφθεί, χωρίς ωστόσο να διευκρινίσει εάν οι Βρυξέλλες θα διαθέσουν τα χρήματα.
Τα χρήματα, όμως, μπορούν απλώς να εξασφαλίσουν περισσότερο χρόνο, σχολιάζει το Politico και προσθέτει: «Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι να επιστρέψουν τα πλοία στα ουκρανικά λιμάνια».
Κανένα πλοίο μεταφοράς σιτηρών δεν έχει εισέλθει στα λιμάνια γύρω από την Οδησσό από τα τέλη Ιουλίου, παρότι αυτά παραμένουν ανοιχτά. Τον ίδιο μήνα, ρωσικοί πύραυλοι και drones έπληξαν πλοία, ένα εκ των οποίων μετέφερε καλαμπόκι και βυθίστηκε στα νερά της Μαύρης Θάλασσας. Από την επίθεση σκοτώθηκαν 10 άτομα και τα πληρώματα αρνούνται να πραγματοποιήσουν τα δρομολόγια. Οι δε ναυτιλιακές εταιρείες έχουν αναστείλει τις υπηρεσίες τους.
«Οι πλοιοκτήτες και τα πληρώματα απλώς φοβούνται. Δεν είναι καθόλου έτοιμοι να στείλουν τα πλοία», ανέφερε ο Βισότσκι. «Δεν είναι ότι είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί το ταξίδι. Απλώς δεν είναι διατεθειμένοι να το κάνουν».
Ασύμφορη η μεταφορά από τα χερσαία σύνορα
Με τη θαλάσσια διαδρομή μέσω της Μαύρης Θάλασσας να έχει ουσιαστικά παγώσει, η Ουκρανία διαπραγματεύεται με τη Ρουμανία, την Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και τη Μολδαβία, προκειμένου να μεταφέρει μεγαλύτερες ποσότητες σιτηρών από τη στεριά.
Ωστόσο, αυτές οι διαδρομές δεν μπορούν απλώς να αντικαταστήσουν τις θαλάσσιες εξαγωγές. Η μεταφορά σιτηρών με τρένο και φορτηγό κοστίζει επιπλέον 50 έως 70 δολάρια ανά τόνο, σύμφωνα με τον Βισότσκι. Όταν οι τιμές των σιτηρών εκτοξεύθηκαν μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας ρωσικής εισβολής το 2022, οι εξαγωγείς μπορούσαν να απορροφήσουν αυτό το πρόσθετο κόστος. Με τις σημερινές τιμές, όμως, αυτό δεν είναι εφικτό. «Δεν είναι κερδοφόρο», ανέφερε χαρακτηριστικά.
«Κλειστός» και ο Δούναβης λόγω ξηρασίας
Παράλληλα, η βασική εναλλακτική διαδρομή της Ουκρανίας, μέσω της Ρουμανίας, αντιμετωπίζει επίσης περιορισμούς. Η χαμηλή στάθμη των υδάτων του Δούναβη μειώνει τις ποσότητες φορτίων που μπορούν να φτάσουν στο λιμάνι της Κωνστάντζας, στη Μαύρη Θάλασσα.
Αντιδράσεις από τους γείτονες της Ουκρανίας
Η μεγαλύτερη μεταφορά σιτηρών μέσω ξηράς επαναφέρει όμως ένα ακόμη πρόβλημα για το Κίεβο: τις πολιτικές αντιδράσεις στις γειτονικές χώρες της ΕΕ. Οι Πολωνοί αγρότες είχαν αποκλείσει συνοριακές διελεύσεις με την Ουκρανία το 2023 και το 2024, μετατρέποντας το εμπόριο αγροτικών προϊόντων σε ένα από τα πιο εκρηκτικά πολιτικά ζητήματα μεταξύ του Κιέβου και ενός από τους ισχυρότερους υποστηρικτές του κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον Βισότσκι, η Ουκρανία δεν ζητά μεγαλύτερη πρόσβαση στην αγορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι σημερινές ποσοστώσεις της ΕΕ περιορίζουν τις πωλήσεις ουκρανικού σιταριού στην ευρωπαϊκή αγορά σε 1,3 εκατ. τόνους τον χρόνο, γεγονός που, σύμφωνα με τον ίδιο, καθιστά μια επανάληψη της προηγούμενης μαζικής εισροής «νομικά αδύνατη».
Το Κίεβο θα ζητούσε αύξηση της ποσόστωσης μόνο εάν το πρότεινε η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση, πρόσθεσε. «Θα πρέπει να υπάρξει συναίνεση στο εσωτερικό της ΕΕ, μαζί με τους Ευρωπαίους αγρότες», σημείωσε.
Η Βαρσοβία επιμένει ότι το εμπάργκο στα ουκρανικά σιτηρά θα παραμείνει σε ισχύ. Ωστόσο, παρότι τα ουκρανικά σιτηρά δεν μπορούν να πωλούνται στην Πολωνία, η πολωνική κυβέρνηση συνεργάζεται με το Κίεβο ώστε να διευκολύνει τη διέλευσή τους μέσω της χώρας.
Οι συνομιλίες με το Κίεβο «αφορούν αποκλειστικά την απρόσκοπτη μεταφορά ουκρανικών σιτηρών προς τρίτες χώρες και όχι την εξαγωγή ή την είσοδό τους στην πολωνική αγορά», δήλωσε ο εκπρόσωπος του πολωνικού υπουργείου Εξωτερικών, Μάτσεϊ Βέβιορ. Πρόσθεσε ότι τα ουκρανικά σιτηρά παραμένουν κρίσιμης σημασίας για πολλές χώρες της Ασίας και της Αφρικής.
Για τους Πολωνούς αγρότες, πάντως, οι διαβεβαιώσεις ότι τα σιτηρά θα διέρχονται απρόσκοπτα από τη χώρα δεν αρκούν. Αγροτικές οργανώσεις υποστηρίζουν ότι ορισμένα φορτία, τα οποία στα χαρτιά προορίζονται για άλλες χώρες, στην πραγματικότητα δεν εγκαταλείπουν ποτέ την Πολωνία.